Noel Baba bir cüce mi? 1823'ten kalma bir kelimenin peşinde

Noel Baba'ya neden cüce denir?

Her şey tek bir dizeyle başlıyor, ama şiirin geri kalanı da aynı yönde ilerliyor. Daha *elf* kelimesi geçmeden, gecenin ortasında uyanan anlatıcı “a miniature sleigh, and eight tiny reindeer”, yani minyatür bir kızak ve sekiz minicik ren geyiği görür. Sürücü “a little old driver, so lively and quick”, yani çevik ve kıvrak, ufak tefek yaşlı biridir.

Ardından gelen portre de ufak tefek bir karakterin portresidir. “Dressed all in fur, from his head to his foot”, tepeden tırnağa kürke bürünmüştür, is ve küle bulanmıştır ve bohçasını açan bir seyyar satıcıya benzer. “A little round belly”, küçük yuvarlak bir göbeği, yay gibi çizilmiş “droll little mouth”, komik küçük bir ağzı vardır ve dişlerinin arasında bir pipo sapı tutar. Şiir, her şeyi bir çatının ölçüsüne indirmek istercesine *little*, *tiny* ve *miniature* kelimelerini üst üste yığar.

Sonra çıkış sahnesi gelir. Ziyaretçi bir parmağını burnunun yanına koyar, başıyla bir işaret yapar ve bacadan yukarı çıkar. Normal boyda bir yaşlı adam için bu marifet saçma olurdu. Bir cüce içinse neredeyse sıradandır. 2014'te Buffalo'daki Canisius Üniversitesi'nin bir yazısı şiirdeki Noel Baba'yı şöyle özetliyordu: “a little guy”, bacalarda bir hayalet çevikliğiyle inip çıkabilen ufak tefek biri.

“Elf” kelimesi 1823'te ne anlama geliyordu?

İngilizcedeki *elf* kelimesi Eski İngilizce *ælf*ten gelir. Bütün Cermen dillerinde akrabaları vardır: Eski İskandinavcada *álfr*, kötücül bir ruhu ifade ettiği Eski Yüksek Almancada *alp*. Dilbilimciler onu Latince *albus* kelimesinin de kökü olan ve “beyaz” anlamına gelen bir köke bağlıyor. İlk elf belki de “beyaz olan”, “ışıklı olan”dı. İzini, kelimesi kelimesine “elflerin öğüdü” anlamına gelen Alfred gibi isimlerde buluyoruz.

Bu ilk elfler küçük değildi. 1590'da Edmund Spenser *The Faerie Queene*'de hâlâ insan boyunda varlıklardan söz eder. Dönüşüm aynı dönemde, tiyatroda gerçekleşir. Shakespeare 1595 civarında *Bir Yaz Gecesi Rüyası*'nda minicik, uçuşan elfleri sahneye taşır. Şair Michael Drayton'la birlikte, bir elfin tıpkı bir peri gibi cebe sığacak bir yaratık olduğu fikrini iki yüzyıl boyunca yerleştirir.

1823'teki yazarın aklındaki anlam buydu: küçük, çevik, biraz şakacı, başka bir dünyadan gelen bir varlık. On bir yıl önce, 1812'de Grimm Kardeşler *Elfler ve Ayakkabıcı* masalını yayımlamıştı; Almanca aslında *Wichtelmänner* denen iki küçük adam, yoksul bir ayakkabıcının ayakkabılarını her gece gizlice bitirir. Karı koca onlara teşekkür etmek için kıyafet diktiğinde dans ederek giderler ve bir daha geri dönmezler. Kendini göstermeden, sevindirmek için geceleri çalışan bir elf: bu imge bir Noel şiiri yazarının hoşuna gidecek türdendi.

Peki Fransızca “lutin” kelimesi?

Bu kelime çok daha uzaklardan geliyor. Trésor de la langue française'e göre *lutin*, Antik Çağ'ın sonunda pagan bir iblise dönüşen deniz tanrısının Latince adı *Neptunus*tan türemiştir. Chrétien de Troyes 1176 civarında *netun*, Wace *luitun* diye yazar. Kelime muhtemelen bu ruhlar geceleri çıktığı için *nuit* (gece) kelimesine, sonra da *luitier* (güreşmek) kelimesine doğru çekilmiştir. Du Bellay 1558'de *lutin* diye yazar ve 1680'den itibaren kelime çevik ve haylaz bir çocuğu da ifade eder. Bu yüzden *jolly old elf* ifadesini Fransızcada “joyeux vieux lutin” diye çevirmek tam yerine oturuyor.

Noel Baba 1823'ten önce de küçük müydü?

Şiirden iki yıl önce, 1821'de New Yorklu matbaacı William B. Gilley, “beş ile on iki yaş arası” çocuklara yılbaşı hediyesi olarak verilen *The Children's Friend* adlı küçük bir cep kitapçığı yayımlar. İçinde sekiz renkli gravürle resimlenmiş, yazarı belirtilmemiş *Old Santeclaus with Much Delight* adlı bir şiir yer alır. Bunlar yayımlanmış ilk Noel Baba resimleri ve Amerika Birleşik Devletleri'nde litografinin ilk kullanımıdır.

Bu Santeclaus artık Aziz Nikolaos Günü olan 6 Aralık'ta değil, Noel arifesinde gelir. Çatıların ve kar örtülü düzlüklerin üzerinden bir ren geyiği sürer ve daha o zamandan kırmızı giyer. Daha sert bir yanı da vardır: söz dinlemeyen çocuklara uzun, kara bir huş dalı bırakır. Kitapçık boyunu belirtmez. Gravürler ise onu çatılarda, bacaların ölçüsünde gösterir.

Daha da önce, 1809'da Washington Irving *New York Tarihi*'nde Aziz Nikolaos'u bir New York karakterine dönüştürmüştü. Canisius Üniversitesi bunun altını çiziyor: Irving'in Nikolaos'u henüz tanıdığımız neşeli yaşlı cüce değil. Piskopostan New York karakterine bu geçişin tüm hikâyesi için Noel Baba'nın gerçek hikâyesi yazısını okuyun.

Noel Baba nasıl büyüdü?

Bunun baş sorumlusunun adı Thomas Nast. 1846'da, altı yaşlarındayken Amerika Birleşik Devletleri'ne gelen Nast, İç Savaş sırasında *Harper's Weekly* için çizer. 3 Ocak 1863'te kapakta yer alan ilk Noel Baba'sı, yıldızlı bir ceket ve çizgili bir pantolonla bir Birlik kampında hediye dağıtır. Nast 1863 ile 1886 arasında dergide 33 Noel resmi yayımlar.

Çizimden çizime karakteri sabitler. Canisius Üniversitesi'ne göre Nast, Noel Baba'yı Moore'un ufak tefek “neşeli yaşlı cücesi”nden beyaz sakallı neşeli bir deve dönüştürür ve onu, biz onu öyle beklediğimiz için, gerçekte olduğundan büyük çizer. 1866'da onu atölyesinde, sallanan atlar yapıp oyuncak bebek elbiseleri dikerken, çocukların davranışlarının kayıtlı olduğu bir defter elinin altında gösterir.

1. 1821*The Children's Friend*: bir Santeclaus'un çatılarda, bir ren geyiğiyle ilk gravürleri.
2. 1823Troy şiiri onu minyatür kızaklı bir “jolly old elf” olarak anlatır.
3. 1863Thomas Nast'ın ilk Noel Baba'sı *Harper's Weekly* kapağında.
4. 1866Nast onu atölyesinde, oyuncakların arasında gösterir.
5. 1881Nast'ın en ünlü kalan portresi “Merry Old Santa Claus”.

Bir Nast koleksiyonuna sahip olan Delaware Sanat Müzesi, Kuzey Kutbu'nda yaşayan ve bir atölye işleten bir Noel Baba'dan ilk söz edenin de ona ait olduğunu belirtiyor. Dünya ölçeğinde bir oyuncak fabrikası yöneten bir adam minyatür bir kızağa pek sığamazdı. 1823'ün cücesi, Noel Baba kaç yaşında yazımızda anlatıldığı gibi, resimlerden silindi.

Nisse ve tomte: Noel Baba'nın Kuzeyli kuzenleri

İskandinavya'da Noel Baba ile küçük varlıklar arasındaki akrabalık daha da doğrudandır. Danimarka ve Norveç'in *nisse*'si, İsveç'in *tomte*'si ve Finlandiya'nın *tonttu*'su folklordaki ev ruhlarıdır. Çiftliğin, ahırın ya da ambarın döşemesinin altında yaşar, hayvanlara göz kulak olur ve onlara iyi davranılırsa işlere yardım ederler. Gücendiklerinde ise kötü şakalar yaparlar.

Boyları anlatıdan anlatıya değişir. Bir İsveç geleneği bir arşından, yaklaşık 60 santimden söz eder, İsveçli Amerikan bir kaynak 60 ile 90 santimden. Kırmızı bir külah ve gri yün giysilerle tarif edilirler. Geleneksel Danimarka nisse'si bir çocuk gibi sakalsızdır: sakal sonradan geldi. Noel akşamı onlara tereyağlı, ballı ya da Norveç'te kremalı bir lapa olan *rømmegrøt*'la bir kâse lapa bırakılır.

19. yüzyılda bu çiftlik bekçileri hediye getiren varlıklara dönüşür. 1840'lardan itibaren Danimarkalı sanatçılar Noel hediyelerini getiren nisse'yi resmeder. İsveç'te Jenny Nyström, Viktor Rydberg için 1875'te *Küçük Vigg'in Noel Arifesindeki Maceraları*'nı, ardından 1881'de *Tomten* şiirini resimler. Stockholm'deki Nationalmuseum onu geleneksel Noel Baba'ya kendine özgü bir karakter kazandıran ilk İsveçli sanatçı olarak görüyor. Noel'in tomte'si *jultomte* doğmuştu.

Adın kendisi de bu buluşmayı anlatıyor. Bir hipoteze göre *nisse*, Nikolaos'un Danimarkaca biçimi olan Niels'ten gelir; bu da onu Aziz Nikolaos'un küçük bir akrabası yapar. *Tomte* kelimesi ise evin üzerine kurulduğu arsa anlamındaki *tomt*tan gelir. Noel Baba'ya Kuzey'in her ülkesinde ne dendiğini görmek için dünyada Noel Baba'nın adları yazısını okuyun.

Atölyenin cüceleri nereden geliyor?

Noel Baba büyüdüyse cüce rolünü kim devraldı? Koca bir ekip. *Küçük Kadınlar*'ın müstakbel yazarı Louisa May Alcott'ın, 1855 civarında yazılmış *Christmas Elves* adlı bir derlemeyle Noel cücelerinden ilk söz eden kişi olduğu sık sık okunur. Library of America temkinli olmaya davet ediyor: Alcott yirmi üç yaşındaydı, derleme hiç yayımlanmadı ve el yazması kayıp ya da yok edilmiş. Cücelerinin neye benzediğini kimse bilmiyor.

Geniş çapta yayılan ilk resim daha iyi belgelenmiş. 1873'te Philadelphia'daki kadın dergisi *Godey's Lady's Book*'un Noel kapağı, Noel Baba'yı oyuncaklar ve cücelerle çevrili olarak şu altyazıyla gösterir: “Çocuklara Noel'de oyuncaklarını sağlamak için yapılan hazırlıklara dair bir fikir.” 1876'da Austin Thompson, pazar okulları için bu fikri ele alan masalsı bir gösteri olan *The House of Santa Claus*'u yayımlar.

• 1932: Walt Disney, Noel Baba ile cücelerinin turu hazırladığı *Santa's Workshop* adlı kısa filmi çıkarır.
• 1964: kare kare animasyonla çekilen *Rudolph the Red-Nosed Reindeer*, cücelere başrol verir.
• 1985: *Santa Claus: The Movie* onları oyuncakları elle yapan bir zanaatkârlar loncası olarak sunar.
• 1994: *The Santa Clause* cüceleri çocuklara ve gençlere oynatır.

O zamandan beri rol dağılımı değişmedi: insan boyunda bir Noel Baba ve çevresinde üreten, paketleyen ve ren geyiklerine göz kulak olan cüceler. Cücelerimizin kendi sayfası var ve meslekleri Noel Baba'nın cüceleri kimdir yazımızda ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Büyülü varlıklar tarafından büyütülen bir insan

Birçok anlatı soruyu kendi yöntemiyle çözdü: Noel Baba bir cüce değil, ama onların arasında büyüdü. İlki *Oz Büyücüsü*'nün yazarı L. Frank Baum'un imzasını taşıyor. 1902'de yayımlanan ve Mary Cowles Clark'ın resimlediği *The Life and Adventures of Santa Claus*'ta, Burzee ormanında bir bebek “dünyanın baş ormancısı” Ak tarafından bulunur. Su perisi Necile onu evlat edinir ve ona Neclaus adını verir; Claus bu adın kısaltmasıdır.

Baum bir noktanın altını çizer: Claus ölümlüdür, ölümsüzlerin arasında gün be gün büyür. Metin onun “hiçbir zaman çok uzun boylu bir adam olmadığını” bile belirtir. Çiçeklerin bekçileri ryl'ler oyuncaklarını boyaması için ona boyalarını verir. Hayvanların bekçileri knook'lar sonunda Glossie ve Flossie adlı iki geyiğin kızağını çekmesine izin verir, ama yalnızca Noel arifesinde. Yaşlandığında Ak, ölümsüzlere ona Ölümsüzlük Pelerini'ni vermeyi önerir. Oylama olumlu çıkar ve pelerin artık onun varlığının bir parçasıdır.

Bu şema 1970'te televizyonda geri döner: Rankin/Bass'ın *Santa Claus Is Comin’ to Town*'ında bebek Kris, oyuncak yapan bir cüce ailesi olan Kringle'lar tarafından evlat edinilir. 2003'te Jon Favreau'nun *Elf* filmi durumu tersine çevirir. Yetimhanedeki bir bebek Noel Baba'nın torbasına girer, Kuzey Kutbu'na varır ve Bob Newhart'ın canlandırdığı Papa Elf tarafından evlat edinilerek cücelerin arasında büyür. Will Ferrell'in canlandırdığı Buddy yetişkinliğe kadar kendini cüce sanır. Çekimlerde, onların yanında kocaman görünmesi için dijital efektler yerine zorlanmış perspektife başvuruldu.