Noel Baba'nın ren geyikleri nereden geldi? 1821 kitapçığından Rudolph'a

Ren geyiği Noel Baba'nın yanında ilk kez ne zaman görünür?

1821'de New Yorklu matbaacı William B. Gilley, The Children's Friend: A New-Year's Present, to the Little Ones from Five to Twelve adlı küçük, ciltsiz bir kitapçık yayımlar. Kitapçıkta bugün ilk dizesiyle, “Old Santeclaus with Much Delight” diye bilinen anonim bir şiir ve sekiz boyalı gravür vardır. Bu, bir ren geyiğinin Noel Baba'nın kızağını çektiği bilinen en eski yayındır. Yale Üniversitesi'nin Beinecke kütüphanesi bir nüshasını saklıyor.

İlk gravürde adı olmayan tek bir ren geyiği, üzerinde “REWARDS”, yani “ödüller” yazan bir levha taşıyan bir kızağı çeker. Yaşlı adam uslu çocuklara hediyeler getirir. Ötekilere ise metnin, çocukları yola getirmek için Tanrı'nın istediği bir araç olarak sunduğu bir huş çubuğu bırakır. Bugünün hoşgörülü karakterinden çok uzağız.

Kitapçık tarihi de değiştirir. Ziyaret artık Aziz Nikolaos Günü olan 6 Aralık'ta değil, Noel arifesinde yapılır. Ne yazar ne de çizer tespit edilebildi. Atıf uzmanı Don Foster bunda Clement Clarke Moore'un elini görmeyi önerdi ama bu varsayım tartışmalı. Karakterin doğuşunu Noel Baba'nın gerçek hikâyesi yazısında anlatıyoruz.

Noel Baba sekiz ren geyiğine nasıl ulaştı?

23 Aralık 1823'te New York eyaletindeki Troy'un Sentinel gazetesi, imzasız olarak “A Visit from St. Nicholas”ı yayımlar. Şiir 1837'de Clement Clarke Moore'a atfedilir, Moore da 1844'te Poems kitabında onu sahiplenir; başkaları onu Henry Livingston'a yakıştırır. Anlatıcı şiirde “minyatür bir kızak ve sekiz minicik ren geyiği”nin geldiğini görür; geyikler sonra oyuncak yüküyle “dama kadar” yükselir.

Troy'da basılan versiyonda son iki ren geyiğinin adı Dunder ve Blixem'dir; Hollandaca “gök gürültüsü” ve “şimşek” demektir ve New York'un Hollanda geçmişine bir göz kırpar. Moore 1844 baskısında onları Almancaya yaklaştırmak için Donder ve Blitzen diye yeniden adlandırır. Donner biçimi ancak 20. yüzyıl başında yaygınlaşır.

Sekiz bir günde kutsal bir sayıya dönüşmedi. 1902'de Oz Büyücüsü'nün yazarı L. Frank Baum, öndeki çiftin adı Flossie ve Glossie olan on ren geyiklik bir ekiple The Life and Adventures of Santa Claus'u yayımlar. Yine de çocukların aklında kalan, 1823'ün listesi oldu. Çeviriler baskıdan baskıya değişti; bunları Noel Baba'nın ren geyiklerinin adları yazısında karşılaştırıyoruz.

Neden at değil de ren geyiği?

Ne 1821 kitapçığı ne de 1823 şiiri bu seçimi açıklar. Bildiğimiz şu: ren geyiği, Avrupalı okurlar için uzun zamandır Uzak Kuzey'in simge hayvanıydı ve soğuktan gelen bir ziyaretçinin bir at arabasıyla gelmesi pek düşünülemezdi. İki eski belge, bu imgenin ne zamandan beri dolaştığını gösterir.

890 civarında Ottar ya da Ohthere adlı varlıklı bir Norveçli, İngiltere'de Büyük Alfred'e yolculuklarını anlatır. Bütün diğer Norveçlilerden daha kuzeyde, Hålogaland'da yaşar. Henüz satmadığı altı yüz evcil ren geyiği vardır; bunların arasında Saamilerin yabani ren geyiklerini yakalamak için kullandığı, çok değerli altı “çağırıcı” ren geyiği de bulunur. Bunların yanında yalnızca yirmi sığırı, yirmi koyunu ve yirmi domuzu vardır. Tarihçi Orosius'un İngilizce bir çevirisine eklenen anlatısı, ren geyiği kelimesinin Eski İngilizcede hranas biçiminde ilk kez görüldüğü yerdir.

1673'te Frankfurt'ta, Uppsala'da profesör olan Johannes Schefferus'un Lapponia'sı yayımlanır. Üniversitenin rektörü Magnus De la Gardie'nin ısmarladığı kitabın amaçlarından biri bir söylentiyi susturmaktı: Avrupa'da İsveç zaferlerinin Saamilerin büyüsüne bir şeyler borçlu olduğu söyleniyordu. Schefferus Laponya'ya hiç gitmedi. Kuzey İsveç'teki papazların anlattıklarına ve özel koleksiyonlardaki Saami eşyalarına dayanır.

Kitap 1674'te Oxford'da İngilizceye, 1675'te Almancaya, 1678'de Fransızcaya ve 1682'de Hollandacaya çevrilir. 26 ağaç baskısından biri, bir ren geyiğinin çektiği bir kızakta oturan bir adamı gösterir. Kuşaklar boyu okurlar için Laponya önce budur: kar, alçak bir kızak ve koşulmuş bir ren geyiği.

Ren geyiği kelimesi nereden geliyor?

İngilizcedeki reindeer, Eski İzlandaca hreindýri ya da İsveççe rendjur gibi İskandinav dillerinden alınmıştır. İlk öğe rein, kökeni belirsiz, büyük olasılıkla hayvanın boynuzlarıyla ilgili Germen bir kökten gelir. İkinci öğe deer ise başlangıçta herhangi bir hayvanı belirtiyordu. Ottar'ın anlatısından sonra kelime İngilizcede ancak 1440 civarında yeniden görülür.

Gerçek ren geyiklerini kim yetiştirir? Laponya'nın Saami çobanları

Saamiler Norveç'in, İsveç'in, Finlandiya'nın kuzeyinde ve Rusya'daki Kola Yarımadası'nda yaşar. Kuzey Bakanlar Konseyi'nin araştırma enstitüsü Nordregio, sayılarını 65.000 ile 100.000 arasında tahmin ediyor: Norveç'te 40.000 kadar, İsveç'te 15.000 ile 25.000 arası, Finlandiya'da yaklaşık 10.000 ve Rusya'da yaklaşık 2.000. Bunlar tahminler, çünkü bu ülkelerin hiçbiri etnik kökene göre sayım yapmıyor. Nordregio on Saami dili sayıyor. Saamilerin yalnızca bir kısmı ren geyiği yetiştiriyor.

Norveç'te çobanlar, bir bölgede ren geyiklerinin bakımını ortaklaşa üstlenen bir sahipler grubu olan siida içinde birlikte çalışır. 2006-2007'de ülkede 556 siida birimi ve bu işten geçinen 2.936 kişi vardı. Meslek, Uluslararası Ren Geyiği Yetiştiriciliği Merkezi'nin kar motosikleti devrimi dediği şeyle 1960'larda değişti; ardından dört tekerlekli araçlar, motosikletler ve helikopterler geldi. Başlıca ürün et; deri, kemik ve boynuzlar da kullanılıyor.

• Norveç: 2007'de yaklaşık 241.000 ren geyiği, sürü büyüklüğü 200.000 baş civarında dalgalanıyor.
• İsveç: 2007'de yaklaşık 220.000 ren geyiği, 20. yüzyıl boyunca 150.000 ile 300.000 arası.
• Finlandiya: 2004-2005'te yaklaşık 207.000 ren geyiği, 1970'ler ve 1980'lerde 250.000'in üzerinde bir zirveyle.
• Kulak damgaları: her yavru, ilk yılının 31 Ekim'inden önce sahibinin kayıtlı damgasını taşımalı; İsveç'te otuz kadar farklı biçimde birleştirilen, her birinin kendi adı olan yirmi kadar onaylı kertik var.

Norveç'te 2007 tarihli ren geyiği yetiştiriciliği yasası, Saami otlak bölgesinde ren geyiği sahibi olma hakkını bir kulak damgasına bağlar; bunun için de Saami olmak ve yetiştiriciliğin kişinin kendisinin, bir ebeveyninin ya da bir büyükanne veya büyükbabasının ana mesleği olması gerekir. İsveç'te il idaresi her Saami köyü için bir ren geyiği üst sınırı belirler ama her sahip için değil. Sayımlar baharda, doğumlardan önce yapılır.

Gerçek ren geyikleri Amerika'ya nasıl geldi?

Alaska'da ren geyiği kelimesi yalnızca evcil hayvanları belirtir; aynı türden yabani akrabalarına karibu denir. 1891'de misyoner Sheldon Jackson ve William T. Lopp ilk ren geyiklerini Sibirya'dan getirtir. Sonuçlar hayal kırıklığı yaratır ve Jackson Laponya'ya yönelir: İskandinav gazetelerine verdiği ilanlarla çoban arar ve ilk grup 1894'te gelir.

1. 1891Sheldon Jackson ve William T. Lopp ilk ren geyiklerini Sibirya'dan Alaska'ya getirir.
2. 1894Yerli çırakları yetiştirmekle görevli ilk Saami çoban grubunun gelişi.
3. 1898Hükümet seferi: 500'ü aşkın ren geyiği ve çobanları Alaska yolunda New York'tan, sonra Seattle'dan geçer.
4. 1900Sözleşmelerin sonu: bazıları kalır, bazıları altına hücuma katılır ya da Laponya'ya döner.
5. 1926Lomen Company ve Macy's mağazaları, Noel Baba'lı ve ren geyiği ekipli Noel geçitleri başlatır.

1898 seferi, 18 Aralık 1897 tarihli ve 200.000 dolar ayıran bir yasaya dayanır, çünkü Jackson Klondike altın arayıcıları arasında bir kıtlıktan korkar. 24 Ocak 1898'de imzalanan sözleşme iki yıllık çalışma, ücretsiz bakım ve çocuklar için okul öngörür. Eşler ve çocuklarla birlikte grup, Saami, Norveçli, İsveçli ve Finlerden oluşan 170 kişidir.

1920'lerde Alaska'daki sürüler 100.000 başı rahatça aşar ve Lomen kardeşlerin şirketi bunların etini ve kürkünü bütün ülkede satmak ister. 1926'da Macy's ile ortaklık kurarak, Saami ve yerli çobanların sürdüğü gerçek ren geyiklerinin çektiği kızaklarla Noel Babaların geldiği Noel geçitleri düzenler. Bu geçitlerin ilk Noel Babası'nın adı Matthis Ivar Klementsen Nillika'dır. Portland, Saint Paul, Boston, Chicago ve Brooklyn 1930'lara kadar bu geçitleri görür.

Lomen'ler gazetelerde Noel Baba'nın ren geyikleriyle gelip gelmeyeceğini soran sahte çocuk mektupları da yayımlatır. Olayı aktaran Uluslararası Ren Geyiği Yetiştiriciliği Merkezi, “ren geyiği kralı” lakaplı Carl Lomen'i Noel Baba'nın ve ekibinin ticari versiyonunu yaratanlardan biri olarak görür. Hiçbir ticari hesap gütmeyen gerçek bir mektup yazmak için mektup sayfamıza uğrayın.

Kırmızı burunlu ren geyiği Rudolph nereden geliyor?

Rudolph Chicago'da bir büroda doğdu. 1939'da Montgomery Ward mağazalar zinciri, 1926 Dartmouth mezunu reklam yazarlarından Robert L. May'den çocuklara hediye edilecek bir Noel kitapçığı ister. May bir ren geyiği seçer ve onu kocaman kalpli bir çirkin ördek yavrusuna dönüştürür. İlhamını, takımlara hiçbir zaman ilk seçilmeyen, ufak tefek, utangaç bir oğlan olarak geçirdiği kendi çocukluğundan aldığını söyleyecektir.

Metni elli saat kadarda, korkunç bir yılda yazar: kansere yakalanan karısı Evelyn 28 Temmuz 1939'da ölür. Mağazanın grafik bölümünden sanatçı Denver Gillen, ren geyiklerini incelemek için onunla ve kızı Barbara ile hayvanat bahçesine gider. Dağıtım 1 Kasım 1939'da başlar ve sezon boyunca 2,4 milyon nüsha dağıtılır. Savaş sırasında kâğıt kıtlığı yüzünden yeni baskı 1946'yı bekler: 3,6 milyon nüsha daha.

1 Ocak 1947'de Montgomery Ward yönetimi, ilk karısının hastane masrafları yüzünden borca giren May'e hakları devreder. Kayınbiraderi Johnny Marks 1949'da bir şarkı besteler. Gene Autry şarkıyı 27 Haziran 1949'da kaydeder, Columbia eylülde yayımlar ve şarkı 1949 Noel'inde Amerikan satış listelerinin zirvesine çıkar: ilk sezonda 1,75 milyon plak, onun versiyonu için toplamda 12,5 milyon.

6 Aralık 1964'te NBC, General Electric Fantasy Hour kapsamında, ileride Rankin/Bass olacak Videocraft International'ın ürettiği kare kare bir animasyon filmi yayınlar. Anlatıcısı Burl Ives'tır. Filmde dişçi olmayı hayal eden cüce Hermey ve terk edilmiş oyuncaklar adası da vardır. Film 1964'ten beri her yıl yeniden yayınlanıyor; bu, Amerikan televizyonunda bir Noel programının en uzun saltanatı. Şarkıyı Noel şarkılarımız arasında bulabilirsiniz.

Noel Baba'nın ren geyikleri dişi mi?

Soru her kış yeniden sorulur ve ciddi bir dayanağı vardır. Alaska Balıkçılık ve Av Dairesi'ne göre ren geyiği ya da karibu, geyikgiller ailesinde iki cinsiyetin de boynuz taşıdığı tek türdür. Yetişkin erkeklerinkiler büyük ve iridir, dişilerinkiler daha kısa ve incedir.

Her şey boynuzların dökülme takviminde saklıdır. En büyük erkekler boynuzlarını çiftleşme mevsiminden sonra, ekim sonunda döker. Genç erkekler ve gebe olmayan dişiler onları nisana kadar, gebe dişiler ise yavrunun doğumuna, mayıs sonu ya da haziran başına kadar taşır. Yani 24 Aralık'ta hâlâ büyük boynuzları olan bir ren geyiği büyük olasılıkla bir dişi ya da genç bir erkektir. Büyük erkeklerin başı ise o zamana çoktan boşalmıştır.

Gerçek bir ren geyiği neye benzer?

• Ağırlık: yetişkin bir dişi için 80 ile 120 kg, bir erkek için ortalama 159 ile 182 kg, rekorlar 318 kg.
• Toynaklar: geniş ve içbükey; hayvanı karda taşımak için açılır, yüzerken de kürek işi görür.
• Yolculuklar: bazı sürüler yaz ve kış otlakları arasında 640 km'ye kadar göç eder ve bir günde 80 km yol alabilir.
• Kış menüsü: likenler, ünlü “ren geyiği likeni”, kuru sazlar ve yaban mersini gibi küçük çalılar.
• Gözler: University College London ve Tromsø Üniversitesi'nin 2013'te yayımlanan bir çalışmasına göre gözün dibindeki yansıtıcı tabaka yazın altın renginden kışın koyu maviye döner.

Ren geyikleri uçabilir mi?

1821'den önce hiçbir eski metin bunu Noel Baba'nın ren geyiği için söylemez; o yıl geyik zaten “bacaların üzerinden” süzülür. Zamanda daha geriye gidince, Moğolistan'ın ve Altay'ın en az 3.000 yıllık mezar taşları olan “geyik taşları” çoğu zaman havalanıyormuş gibi görünen, uzun boynuzlu geyikleri gösterir. Bazen uçan ren geyiklerinin sinek mantarı yiyen şamanlardan geldiği okunur: Uluslararası Ren Geyiği Yetiştiriciliği Merkezi bu anlatıların çoğunu hayal ürünü ve yanlış buluyor. Köyde açıklama daha basit ve köy haritasından ziyaret edilebiliyor.