Noel çorabı nereden geliyor? Aziz Nikolaos'un ayakkabısından şömineye asılan çoraba

Noel'de neden çorap asılır?

“O gün biri ilk çorabı astı” diyen hiçbir belge yok. Elimizde olan bir efsane: 4. yüzyılda Myra piskoposu olan Aziz Nikolaos'un efsanesi. Yoksullaşmış bir baba üç kızına çeyiz veremez ve onları korkunç bir kadere terk etmek üzeredir. Ona yardım etmek ama onu küçük düşürmemek isteyen Nikolaos gece gelir ve açık pencereden içeri bir kese altın atar.

Anlatımlar bizim için çok önemli bir ayrıntıda ayrılıyor. Birinde altın sadece yere yuvarlanır. Zoolog Desmond Morris'in Christmas Watching (1992) adlı kitabında aktardığı bir başkasında ise ateşin yanında kurumaya bırakılmış bir çorabın içine düşer. Ekol yaratan bu varyant oldu: gece bırakılan, ocak başına konmuş bir giysinin içine konan gizli bir bağış.

Bazı anlatıcılar keselerin yerine üç altın top koyar. Bu üç top Aziz Nikolaos'un simgelerinden biri ve aynı zamanda koruyucu azizi olduğu tefecilerin tabelası oldu. Azizle ilgili gelenekleri belgeleyen St. Nicholas Center, bunların çoğu zaman portakallarla, hatta elmalarla temsil edildiğini belirtiyor. Çorabın dibine geldiğimizde buna döneceğiz.

Piskoposun tüm hikâyesi, 325'teki İznik Konsili ve 1087'de Bari'ye götürülen kalıntıları için Aziz Nikolaos kimdi? yazısını okuyun. Burada yalnızca nesnenin izini sürüyoruz: önce ayakkabı, sonra çorap.

Çoraptan önce ayakkabı: Lorraine takunyaları ve Hollanda ayakkabıları

Yüzyıllar boyunca Avrupa'da hiçbir şey asılmazdı: ayakkabılar bırakılırdı. Bu, Noel'de değil, Aziz Nikolaos Günü olan 6 aralıktan önceki akşam yapılırdı. Fondation Napoléon, Aziz Nikolaos'un zencefilli ekmeğine ve çikolatasına ayırdığı bir yazıda sahneyi 19. yüzyılda yaşandığı gibi anlatıyor: akşam çocuklar takunyalarını şöminenin dibine koyar, aziz de şekerlemelerle yüklü bir eşekle uğrardı.

İçindekiler eve göre değişirdi. Aynı yazı varlıklı ailelerin ayakkabılarındaki oyuncaklardan, ötekilerin lastik ayakkabılarındaki ceviz, fındık ya da ballı keklerden söz ediyor. Paris'te kışlada kalan ve 1809'daki Aziz Nikolaos gecesi ailesinin gönderdiği bir sepet tatlıyı alan Belçikalı bir askerden de bahsediyor. Aziz Nikolaos'un koruyucu azizi olduğu Lorraine'de 6 Aralık bayramı hiç kaybolmadı.

Hollanda'da ilke aynı, yalnızca eşeğin yerinde bir at var. St. Nicholas Center'a göre çocuklar ayakkabılarını bir pencerenin, bir kapının ya da kaloriferin yanına koyar; içine bir resim, bir dilek listesi ve Sinterklaas'ın bineği için bir havuç ya da saman bırakırlar. Bazen bir tabak su da. Sabah çikolata paralar, adlarının baş harfinden bir çikolata harf, pepernoten ve küçük hediyeler bulurlar.

1940'lara kadar Hollandalı çocuklar hediyelerini 6 Aralık sabahı ayakkabılarında bulurdu. Bugün asıl kutlama 5 Aralık akşamı, aile sofrasının çevresinde yapılıyor. Ayakkabı ise kasım ve aralık başında art arda birkaç akşam kapının önünde kalıyor.

Fransa ayakkabıyı şarkılarına kadar taşıdı. Raymond Vincy'nin Henri Martinet'nin müziği üzerine yazdığı ve 1946'da Tino Rossi'nin seslendirdiği “Petit Papa Noël” şarkısında çocuk, Noel Baba'dan küçük ayakkabısını unutmamasını ister. Plak, Fransa'da en çok satan single rekorunu elinde tutuyor.

Çorap New York'a nasıl geldi?

Ayakkabıdan asılı çoraba geçiş, 19. yüzyıl başının New York metinlerinde okunabiliyor. 1809'da Washington Irving, Hollanda kolonisinin hicivli bir kroniği olan New York Tarihi'ni yayımlar. İlk baskıda, vali Peter Stuyvesant döneminde Aziz Nikolaos Günü'nün hediyesiz ve “çorabı bacaya asmadan” asla geçmediğini yazar. Sonraki gözden geçirilmiş baskılarda bu gelenek ilk sömürgecilerin “dindarca bir töreni” olur ve çorap sabah her zaman “mucizevi biçimde dolmuş” bulunur.

Irving bir mizahçı olarak yazıyor ve 17. yüzyıl sömürgecilerinin gerçekten böyle yaptığını kanıtlayan hiçbir şey yok. Ama metin imgeyi sabitledi. Bir yıl sonra, 6 Aralık 1810'da John Pintard, New-York Historical Society'nin ilk Aziz Nikolaos yemeği için gravürcü Alexander Anderson'a bir baskı ısmarlar. St. Nicholas Center bunu azizin ilk Amerikan görseli olarak tanımlıyor: şömineye asılı çorapların içinde çocuk şekerlemeleri görülüyor.

1. 1809Washington Irving, Aziz Nikolaos Günü için bacaya asılan çoraptan söz eder.
2. 1810Alexander Anderson'ın baskısı ocak başına asılmış, şekerlemelerle dolu çorapları gösterir.
3. 1821The Children's Friend kitapçığı, Santeclaus'u “her Noel arifesinde” çocukların yataklarının ve çoraplarının önünden geçirir.
4. 1823“A Visit from St. Nicholas” şiiri, bacaya “özenle” asılmış çoraplarla açılır.

William B. Gilley'nin 1821'de New York'ta yayımladığı kitapçık iki açıdan önemli. Birincisi, ziyaret artık 6 aralıkta değil, Noel arifesinde gerçekleşiyor. İkincisi, ziyaretçi evlerde “yataklar ve çoraplar” görmüştür; bu da nesnenin okur tarafından zaten beklendiğini gösteriyor. Aynı kitapçık söz dinlemeyen çocuklar için oyuncakların yerine bırakılan uzun, siyah bir huş değneği öngörüyor.

İki yıl sonra, 23 Aralık 1823'te Troy Sentinel, 1837'de Clement Clarke Moore'a atfedilecek ve onun 1844'te Poems kitabında sahipleneceği şiiri imzasız yayımlar. Üçüncü dizesi çorabı kalıcı olarak yerleştirir: “The stockings were hung by the chimney with care”, yani çoraplar bacaya özenle asılmıştı. Daha ileride ziyaretçi tek söz etmeden işe koyulur ve bacadan yukarı çıkmadan önce bütün çorapları doldurur. Bu son hareket için Noel Baba neden bacadan iner? yazısına bakın.

İngiltere'de ve başka yerlerde ne zamandan beri çorap asılıyor?

Britanya'da geleneksel karakterin adı Father Christmas'tır. Uzun süre hediye getirmekten çok bayramı ve şölenleri temsil eder. Kongre Kütüphanesi, Stephen Winick'in 2018'de Folklife Today blogunda yazdığı bir yazıda, Amerikan mitolojisinin kızak ve uçan ren geyikleriyle birlikte 1860'larda geldiğini belirtiyor.

İki karakter 1870'lerde birbirine karışır. Aynı yazı Oxford Dictionary of English Folklore'u aktarıyor: 1883'te İngiltere'deki bir Fransız ziyaretçi, herkesin bildiği bir şeymiş gibi, Father Christmas'ın bacalardan indiğini ve çorapların içine oyuncak ve şeker koyduğunu yazar.

İtalya'nın Noel'le hiçbir ilgisi olmayan kendi çorabı var. Süpürgeye binmiş yaşlı bir kadın olan Befana, Epifani arifesinde, 5'i 6 ocağa bağlayan gece uğrar ve uslu çocukların çoraplarını şekerlemelerle doldurur. Ötekiler kömür alır. Onu öteki hediye getirenlerle birlikte Dünyada Noel hediyelerini kim getirir? yazısında tanıtıyoruz.

Noel çorabına ne konur?

İngilizce konuşanların bunun için bir sözcüğü var: stocking stuffers, Birleşik Krallık'ta stocking fillers. Çamın altına konan paketlerin aksine, bir çoraba sığan küçük hediyeleri anlatır. Bazı ailelerde çorap ilk olarak, uyanınca, yetişkinler kalkmadan açılır. Bazılarında ise çocukların Noel'inin esası odur.

Çorabın dibinde neden bir portakal var?

Portakal doğrudan efsaneye gönderme yapar. St. Nicholas Center, Nikolaos'un verdiği altının çoğu zaman altın toplarla gösterildiğini, bunların da portakal ya da elmalarla simgelendiğini açıklıyor. Çorabın en dibine sıkıştırılmış bir portakal bu yüzden azizin bağışını hatırlatır.

Peki ya kömür?

Kömür tehdidi, 1821 tarihli kitapçıktaki huş değneğiyle aynı aileden. Batı geleneğine göre yıl boyunca yaramazlık yapmış bir çocuk yalnızca bir parça kömür alır. Hollanda'da eskiden bir patatesten ya da küçük bir torba tuzdan söz edilirdi. İtalyan Befana ise uslu durmayan çocuklara kömür bırakır.

• Aziz Nikolaos'un altınının anısına bir portakal ya da mandalina.
• 19. yüzyılın lastik ayakkabılarındaki gibi ceviz ve fındık.
• Hollanda ayakkabılarından gelen çikolata paralar.
• Çocuğun adının baş harfinden bir çikolata harf.
• Küçük bir oyuncak, bir kalem, bir cep kitabı.
• Noel Baba'nın kendi eliyle yazdığı bir not.

Bu son madde evimizin bir özelliği. Noel Baba'ya yazan çocuklar, bir yanıtın posta kutusunda olduğu kadar bir çorabın dibinde de saklanabileceğini bilir.

Şömineniz yoksa çorabınızı nereye asarsınız?

Başlangıçta çocuklar gündelik çoraplarından birini kullanırdı. Sonra bayram için özel yapılmış, daha büyük ve süslü çoraplar geldi. Bugün pek çok aile çoraplarını kendisi dikiyor ve Noel Baba yanlış kişiye vermesin diye üzerine herkesin adını işliyor.

Şömine artık zorunlu değil. Yatağın başlığına, bir kapı koluna, çamın alçak bir dalına ya da merdiven korkuluğuna asılmış çoraplar görülüyor. Gelenek yalnızca boş, görünür ve çocuklar uyumadan hazır olmaları gerektiğini söylüyor. 1821 tarihli kitapçık zaten çoraplar kadar yataklardan da söz ediyordu.

Fransa'da ayakkabıyı tercih edenlerin arkasında bütün tarih var: ayakkabı çoraptan yüzyıllarca daha eski. 6 aralıktaki Aziz Nikolaos Günü için bir ayakkabı, 24'ü için bir çorap; ikisini birden yapmanıza hiçbir engel yok. İki tarih arasında beklerken Advent takvimimiz her gün bir gözünü açıyor.