Birleşik Krallık'ta Noel: Father Christmas, cracker'lar, kralın konuşması ve Boxing Day

Father Christmas mı, Santa mı: İngiliz çocuklarına kim gelir?

İngiliz çocuklar Father Christmas ve Santa adlarını birbirinin yerine kullanır. İlki eski bir İngiliz karakteridir; hediye getirenden çok bayramın bir simgesidir ve Ben Jonson onu daha 1616'da sahnede konuşturuyordu. İkincisi 1860'larda kızağı ve ren geyikleriyle Amerika'dan geldi ve ikisi 1870'lerde birbirine karıştı. Yeşil paltodan kırmızı kostüme geçiş Noel Baba'nın kostümü üzerine yazımızda anlatılıyor.

Uzun süre mektup postaya değil şömineye giderdi. Alevlerin üstüne bırakılır, baca çekişi onu yukarıya, Kuzey Kutbu'na doğru taşırdı. Oxford Üniversitesi'nden bir kütüphaneci çocukken her yıl böyle yaptığını anlatıyor. Bazı mektuplar göğe hiç ulaşamadı: 1996'da işçiler bir yatak odasının bacasına sıkışmış, 8 Aralık 1911 tarihli bir mektup buldu. Mabel adlı küçük bir kız orada bir hikâye kitabı, bir kartpostal albümü, bir kutu çikolata ve küçük kız kardeşi için bir çıngırak istiyordu.

İki savaş arasında Oxford'da J. R. R. Tolkien'in çocukları mektuplarını şöminenin yanına koyardı. Yirmi yıl boyunca Father Christmas imzalı, Kuzey Kutbu'ndan gönderilmiş resimli cevaplar aldılar; bunlar sonradan *The Father Christmas Letters* başlığıyla yayımlandı. Bugün çocuklar daha çok iyi işleyen bir posta adresine yazıyor: Santa's Grotto, Reindeerland, XM4 5HQ. Ona mektup sayfamızdan da yazabilirsiniz.

24'ü akşamı ona bir atıştırmalık bırakılır. HelloFresh'in Aralık 2025'te yayımladığı bir ankete göre bir şey bırakan hanelerin yüzde 53'ü bir mince pie seçiyor, yaklaşık 1,68 milyon hane bir kadeh içki, çoğu zaman şeri ekliyor ve yüzde 36'sı Rudolph için bir havuç bırakıyor. Öteki ülkelerin çeşitleri Noel Baba'ya ne bırakılır yazımızda bir araya getirildi.

Noel cracker'larını kim icat etti?

Cracker, bir şeker gibi iki ucu kapatılmış parlak kâğıttan bir tüptür. İki konuk birer uçtan çeker, tüp küçük bir patlamayla yırtılır ve büyük yarıyı elinde tutan içindekileri alır: kâğıttan bir taç, bir fıkra ve küçük bir nesne. Noel yemeğinin başında çekilir ve taç puding gelene kadar başta kalır.

Varsayılan mucidi, 1840'larda Clerkenwell'de Goswell Road'da bir dükkân açan şekerci ve pastacı Tom Smith'tir (1823-1869). Victoria and Albert Müzesi'ne göre Paris'te iki ucu bükülmüş kâğıda sarılı şekeri keşfeder ve şekerlemelerini mevsim dışında da satmak için içine küçük bir aşk notu koyar. Patlama fikri ona şöminede çıtırdayan bir kütükten gelmiş. Oxford sözlüğü cracker çekme kullanımını daha 1847'de kaydediyor; gelenek icat için bu tarihi benimsiyor.

Mekanizma 1860'larda geliştirilir: biri gümüş fulminatla kaplı, öteki pürüzlü iki kâğıt şerit, sürtünmeyle patlar. Tom'un oğlu Walter süslü kâğıt şapkaları ekler ve küçük hediyeler bulmak için Avrupa'ya, Amerika'ya ve Japonya'ya gider. City'deki Finsbury Square'e yerleşen şirket 1890'larda, her şeyi elle yapıştırıp katlayan, çoğu kadın yaklaşık 2.000 kişi çalıştırır.

Cracker'lar bütün modaları izledi: caz, Tutankamon, otomobiller, Charlie Chaplin, radyo. Marka hâlâ kraliyet ailesi için süsü ve içeriği gizli tutulan lüks cracker'lar üretiyor. Şimdiye kadar yapılmış en büyük cracker 63,1 metreydi: 20 Aralık 2001'de Buckinghamshire'daki Chesham'da bir okulda çekildi.

İngilizler neden 25 Aralık'ta saat 15.00'te kralı dinler?

Hükümdarın Noel mesajı BBC'nin bir fikrinden doğdu. Genel müdürü John Reith bunu ilk kez 1922'de önerir; Kral V. George reddeder. On yıl sonra kabul eder. 1932 Noel günü, Norfolk'taki konutu Sandringham'daki küçük bir çalışma odasından, BBC World Service'in atası olan İmparatorluk radyo servisini açmak için radyoda konuşur. Metin Rudyard Kipling'e atfedilir. Konuşma iki buçuk dakika sürer ve yaklaşık 20 milyon dinleyiciye ulaşır.

Randevu hemen düzenli hâle gelmedi: 1936'da ve 1938'de mesaj yoktu. Onu yerleştiren savaş oldu, 1939'daki VI. George konuşmasıyla. II. Elizabeth ilk mesajını 1952'de, babasının ölümünden on ay sonra, yine Sandringham'dan verir. 1957'de mesaj ilk kez televizyonda, canlı olarak yayınlanır. 1960'tan itibaren İngiliz Milletler Topluluğu ülkelerine gönderilmek üzere önceden kaydedilir.

Savaştan beri mesajsız kalan tek yıl, konuşmanın yerini *Royal Family* belgeselinin tekrarına bıraktığı 1969'dur. 2003'te çekim ilk kez tamamen dışarıda, Windsor'daki Combermere kışlasında yapılır. Kral III. Charles ilk mesajını Aralık 2022'de, annesinin ölümünden üç ay sonra, Windsor'daki Saint George Şapeli'nde kaydeder. Bu, ölçülmüş en çok izlenen kraliyet Noel konuşması olur. Mesaj her yıl Londra saatiyle 15.00'te, pek çok ailede ana yemek ile tatlı arasında yayınlanır.

Çam ağacını ve Noel kartını İngiltere'ye kim getirdi?

Çam ağacı çoğu zaman Kraliçe Victoria'nın Alman eşi Prens Albert'e atfedilir. O daha çok onun reklamını yaptı. English Heritage'a göre İngiltere'de bilinen ilk çam ağacı, III. George'un Alman eşi Kraliçe Charlotte'unkidir; Aralık 1800'de Windsor'daki Queen's Lodge'da kurulmuştur. Albert, Aralık 1840'ta Coburg'dan birkaç ladin getirtir. Ama her şeyi değiştiren bir gravürdür: 1848'de *Illustrated London News*, kraliyet ailesini süslerle donatılmış bir ağacın çevresinde gösterir. 1853'te ilk ağaç süsü reklamları çıkar ve 1860 civarında ağaç orta sınıfta çok yaygınlaşmıştır.

Tebrik kartı aynı on yılda Londra'da doğdu. 1843'te Victoria and Albert Müzesi'nin gelecekteki ilk müdürü Henry Cole, ressam arkadaşı John Callcott Horsley'den bir kart çizmesini ister. Günlüğü, çizimi 17 Aralık'ta aldığını not eder. Bin adet basılır, tanesi bir şiline, dönemine göre yüksek bir fiyata satılır ve girişim ticari bir başarısızlık olarak görülür. Bu ilk kopyalardan biri 2013'te açık artırmada 22.000 sterline satıldı.

Ülkenin en ünlü çam ağacı Norveç'ten gelir. Norveç 1947'den beri her yıl, İkinci Dünya Savaşı sırasındaki desteği için Birleşik Krallık'a teşekkür etmek üzere Londralılara bir ladin hediye ediyor. 50 ile 60 yaşında ve 20 metreden yüksek olan ağaç, ormancıların ona “ormanın kraliçesi” dediği Oslo çevresindeki ormanlardan seçilir. Kuzey Denizi'ni gemiyle geçer, Norveç usulü dikey ışık dizileriyle Trafalgar Meydanı'nda dikilir ve bütün aralık boyunca dibinde korolar şarkı söyler. On ikinci geceden hemen önce sökülür, sonra öğütülüp malç yapılır.

Mince pie ve Christmas pudding: İngilizler Noel'de ne yer?

Mince pie, *mincemeat* ile doldurulmuş kapalı küçük bir tarttır: kuru üzüm, şekerlemeli kabuklar, elma, baharat ve iç yağı. Kelime “kıyılmış et” demektir ve içinde eskiden gerçekten o vardı. 1390 tarihli bir yemek kitabı olan *The Forme of Cury*, kıyılmış domuz eti, incir, üzüm ve baharatla yapılan “tartes of flesshe” için bir tarif verir. 1615'te Gervase Markham, *coffyn* denen kalın bir hamur içinde pişirilen, koyun eti ve böbrek yağıyla yapılmış “minc't pies” yayımlar. Et yavaş yavaş kayboldu, baharatlar kaldı.

Dirençli bir efsaneye göre Oliver Cromwell mince pie'ları yasaklamış. Gerçekte 1647 kararnamesi Noel dahil dinî bayramları kaldırır, ama hiçbir yiyeceği yasaklamaz; mutfak tarihçisi Sam Bilton bunun bir efsane olduğunu söylüyor. Başka bir gelenek, Noel'in on iki gününün her birinde bir tane yemeyi öğütler; her tart gelecek yılda bir ay mutluluk vaat eder. İngilizler 2025'te yaklaşık 175 milyon mince pie yedi.

Christmas pudding, 18. yüzyılda tatlılaşan, et ve kuru meyveden yapılan bir lapa olan *plum pottage*'dan gelir. Un, kuru meyve, yağ, şeker ve baharattan yapılan, üstü çobanpüskülüyle süslenmiş haşlanmış kek 1830'larda belirgin biçimde ortaya çıkar. Charles Dickens 1843'te *A Christmas Carol*'da onu konyakla alevlendirir ve Eliza Acton 1845'te bir yemek kitabında ona “Christmas pudding” diyen ilk kişi olur. Mesih ve on iki havarisi için on üç malzeme içerdiği ise hiçbir şeyin doğrulamadığı bir efsanedir.

Haftalar önceden, Noel'den önceki beşinci pazar olan *Stir-up Sunday*'de hazırlanır. Ad, Anglikan dua kitabında o günün “Stir up”, yani “uyandır” diye başlayan duasından gelir; Viktorya dönemi onu bütün ailenin hamuru karıştırdığı güne dönüştürdü. İçine onu bulana zenginlik vaat eden küçük bir gümüş para, bir threepence ya da sixpence konurdu. Çocuklarla yapılacak bir versiyon için tariflerimize göz atın.

26 Aralık'a neden Boxing Day denir?

Boxing Day'in boksla hiçbir ilgisi yok. Ad, daha 17. yüzyılda kayıtlı bir kutu ya da bayram bahşişi olan *Christmas box*'tan gelir: Noel'den sonraki ilk iş günü esnaf ve çalışanlar yıl için teşekkür olarak bahşiş almak üzere müşterilerine uğrardı. Samuel Pepys 19 Aralık 1663'te günlüğünde bundan söz eder. Büyük evlerde 25'inde hizmet eden hizmetkârlar ertesi gün bir kutu hediye ya da yemek artığı ve ailelerini ziyaret etmek için bir gün alırdı.

Başka bir açıklama, kiliselerin sadaka kutusu olan yoksullar kumbarasına götürür; bu kutu bazen 26'sında, Aziz Stefanos gününde açılıp dağıtılırdı. İrlanda'da zaten daha çok St Stephen's Day denir. 1871 tarihli Bank Holidays Act, 26 Aralık'ı İskoçya hariç Birleşik Krallık'ta resmî tatil yapar. Bugün bu gün, yolculukları azaltmak için geleneksel olarak komşu takımlara karşı oynanan maçlardan oluşan tam bir programla futbol günü ve indirim günüdür: 2009'da o gün 12 milyona kadar İngiliz alışverişe çıktı.

Peki ya İskoçya?

İskoçya Noel'i uzun süre uzak tuttu. 1640'ta İskoç Parlamentosu Yule kutlamasını yasa dışı ilan eder. Yasak 1712'de kaldırılır, ama Presbiteryen Kilise bayramı onaylamamayı sürdürür ve Noel orada ancak 1958'de resmî tatil olur. İskoçlar bu yüzden şenliklerini yılbaşı gecesine ve onu izleyen iki güne kaydırdı; onların Yeni Yılı Hogmanay'in önemi de buradan gelir.

1. 1640İskoç Parlamentosu Yule kutlamasını yasaklar.
2. 1843Henry Cole ilk Noel kartını bastırır.
3. 1847Sofrada çekilen cracker'ların bilinen ilk kaydı.
4. 1848Illustrated London News kraliyet ailesinin ağacını yayımlar.
5. 1871Boxing Day resmî tatil olur.
6. 1932V. George ilk kraliyet Noel mesajını verir.
7. 1947Norveç'in Trafalgar Meydanı'na hediye ettiği ilk çam ağacı.
8. 1958Noel İskoçya'da resmî tatil olur.