ทุกเดือนธันวาคม คำถามเดิมวนกลับมาบนโต๊ะอาหารของครอบครัว การเล่าให้เด็กฟังว่าซานตาคลอสมีจริงเป็นผลดีกับเด็ก หรือเป็นการโกหกเด็ก ฝ่ายหนึ่งมองว่าเป็นโรงเรียนแห่งจินตนาการ อีกฝ่ายมองว่าเป็นการหลอกลวงที่ผู้ใหญ่จัดฉากขึ้น ทั้งสองฝ่ายต่างชอบอ้างถึง “งานวิจัย”
งานวิจัยเหล่านั้นมีอยู่จริง แต่ไม่ได้บอกสิ่งที่คนอ้างเสมอไป คู่มือนี้รวบรวมสิ่งที่นักจิตวิทยาวัดได้จริง ตั้งแต่งานทบทวนวรรณกรรมของแองเจลีน ลิลลาร์ด เรื่องการเล่นสมมติในปี 2013 ไปจนถึงการทดลองของแจ็กเกอลีน วูลลีย์ เรื่องวิธีที่เด็กตัดสินว่าอะไรเป็นของจริง ส่วนตัวเลขเรื่องอายุที่เด็กเลิกเชื่อและความไว้ใจต่อพ่อแม่ อ่านได้ในบทความเด็กเลิกเชื่อเรื่องซานตาคลอสตอนอายุเท่าไร
งานวิจัยบอกอะไรเกี่ยวกับซานตาคลอสได้บ้าง
เริ่มจากข้อจำกัดอย่างตรงไปตรงมา ยังไม่มีงานวิจัยใดติดตามเด็กที่เคยเชื่อเรื่องซานตาคลอส เทียบกับเด็กที่ไม่เคยเชื่อเลย เป็นเวลายี่สิบปี เพื่อเปรียบเทียบสุขภาพ ความสำเร็จ หรือความไว้ใจที่มีต่อพ่อแม่ การทดลองแบบนี้แทบเป็นไปไม่ได้ด้วยซ้ำ เพราะเราสุ่มธรรมเนียมของครอบครัวไม่ได้
สิ่งที่นักวิจัยศึกษาคือส่วนย่อยของปัญหา เด็กอายุ 4 ถึง 8 ขวบแยกแยะความจริงกับจินตนาการได้อย่างไร การเล่นสมมติช่วยให้ใช้เหตุผลได้ดีขึ้นหรือไม่ เพื่อนในจินตนาการเป็นสัญญาณของความโดดเดี่ยวหรือเปล่า และเด็กรู้สึกอย่างไรเมื่อรู้ความจริง ในประเด็นสุดท้ายนี้ งานวิจัยของแคนดิซ มิลส์ และทาเลีย โกลด์สตีน ที่ตีพิมพ์ในปี 2023 ไม่พบ “การสูญเสียความไว้ใจอย่างรุนแรง” ต่อพ่อแม่
ซานตาคลอสอยู่ตรงจุดตัดของเรื่องทั้งหมดนี้ เป็นเรื่องเล่าจากผู้ใหญ่ที่เด็กไว้ใจ มีหลักฐานที่จับต้องได้รองรับ (แก้วนมที่ว่างเปล่า ของขวัญใต้ต้นคริสต์มาส) และแทบทุกครั้งเด็กจะไขปริศนาได้เอง โดยเฉลี่ยราว 8 ขวบ งานวิจัยแต่ละส่วนช่วยอธิบายประสบการณ์นี้ในแต่ละด้าน
การเชื่อเรื่องซานตาคลอสช่วยพัฒนาจินตนาการหรือไม่
นี่เป็นข้อโต้แย้งที่พบบ่อยที่สุด และควรพิจารณาอย่างละเอียด ในปี 2013 แองเจลีน ลิลลาร์ด และเพื่อนร่วมงานอีกห้าคนจากมหาวิทยาลัยเวอร์จิเนีย ได้ทบทวนงานวิจัยหลายสิบชิ้นเรื่องการเล่นสมมติในวารสาร Psychological Bulletin ข้อสรุปของพวกเขาน่าประหลาดใจ ข้อมูลที่มีอยู่ “ไม่สนับสนุนข้อกล่าวอ้างเชิงสาเหตุที่หนักแน่น” ว่าการเล่นแบบนี้มีความสำคัญอย่างเฉพาะตัวต่อพัฒนาการ และจำเป็นต้องมีงานวิจัยที่มากขึ้นและมีคุณภาพดีขึ้น
ผู้เขียนไม่ได้บอกว่าการเล่นจินตนาการไม่มีประโยชน์ พวกเขาแยกสมมติฐานไว้สามข้อ การเล่นสมมติอาจจำเป็นขาดไม่ได้ หรืออาจเป็นเพียงหนึ่งในหลายเส้นทางสู่พัฒนาการแบบเดียวกัน หรืออาจเกิดควบคู่กับพัฒนาการโดยไม่ได้เป็นสาเหตุ สำหรับการใช้เหตุผล สมมติฐานข้อที่สอง “ได้รับการสนับสนุนอย่างชัดเจน” การเล่นสมมติช่วยได้ แต่กิจกรรมอื่นก็ช่วยได้เช่นกัน
แนวทางที่น่าสนใจ “ถ้าหาก…”
ในปี 2012 ที่มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เบิร์กลีย์ แดฟนา บุคส์บาวม์ และแอลิสัน ก็อปนิก ให้เด็กอายุ 3 และ 4 ขวบจำนวน 52 คนดู “เครื่องวันเกิด” ที่เล่นเพลง “แฮปปี้เบิร์ทเดย์” เมื่อวางวัตถุที่เรียกว่า “ซันโด” ลงไป เด็กที่ทำตามกฎของเครื่องได้ในการเล่นสมมติด้วยกล่องธรรมดาและลูกบาศก์สองก้อน ก็ตอบคำถามแบบ “ถ้าหากนี่ไม่ใช่ซันโดล่ะ” ได้ดีกว่าด้วย ความสัมพันธ์นี้ยังคงอยู่แม้คำนึงถึงอายุและทักษะการคิดเชิงบริหารแล้ว
ในปี 2016 ราเชล ทิโบโด และเพื่อนร่วมงาน สุ่มแบ่งเด็กอายุ 3 ถึง 5 ขวบออกเป็นกลุ่มเล่นจินตนาการแบบมีผู้นำ (เช่น การเดินทางไปดวงจันทร์) กลุ่มเล่นแบบไม่ใช้จินตนาการ (ร้องเพลง ส่งลูกบอลเป็นวง) และกลุ่มเรียนตามปกติ วันละ 15 นาที เป็นเวลาห้าสัปดาห์ กลุ่มเล่นจินตนาการมีความจำใช้งานดีขึ้นเมื่อเทียบกับกลุ่มเล่นแบบไม่ใช้จินตนาการ แต่ไม่ชัดเจนเมื่อเทียบกับกลุ่มเรียนตามปกติ และไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลงในด้านการยับยั้งชั่งใจ
การเชื่อเรื่องซานตาคลอสทำให้เด็กหลงเชื่อง่ายหรือไม่
ในปี 1995 ริชาร์ด ดอว์กินส์ นักชีววิทยา เสนอในบทความว่าเด็กโดยธรรมชาติเป็นคนหลงเชื่อง่าย พร้อมจะเชื่อแทบทุกอย่าง และความเชื่อง่ายนี้ยังเป็นข้อได้เปรียบทางวิวัฒนาการด้วย แจ็กเกอลีน วูลลีย์ ศาสตราจารย์ด้านจิตวิทยาแห่งมหาวิทยาลัยเท็กซัสที่ออสติน ใช้เวลาส่วนใหญ่ในชีวิตการทำงานตรวจสอบแนวคิดนี้ และผลการวิจัยของเธอขัดแย้งกับมัน
ในห้องปฏิบัติการของเธอ เด็ก ๆ ได้ฟังเรื่องสัตว์แปลกประหลาด พวกเขาเชื่อมากกว่าเมื่อผู้ดูแลสวนสัตว์ยืนยันว่าสัตว์นั้นมีจริง เทียบกับเมื่อพ่อครัวเป็นคนพูด ตั้งแต่อายุ 4 ขวบ เด็ก ๆ ตัดสินว่าสัตว์ที่ถูกแต่งขึ้นอย่าง “เซอร์นิต” น่าจะมีจริงมากกว่า เมื่อนำเสนอในบริบททางวิทยาศาสตร์ แทนที่จะเป็นในนิทาน เด็ก ๆ จึงชั่งน้ำหนักว่าใครพูด และพูดในบริบทใด
สำหรับซานตาคลอส สัญญาณทุกอย่างชี้ไปทางเดียวกัน ผู้ใหญ่ที่เด็กไว้ใจที่สุดยืนยัน โทรทัศน์ก็ยืนยัน และเช้าวันที่ 25 ธันวาคม แก้วนมก็ว่างเปล่า คุกกี้ถูกกินไปครึ่งหนึ่ง วูลลีย์รายงานว่าเด็กอายุ 5 ขวบร้อยละ 83 ในงานวิจัยของเธอคิดว่าซานตาคลอสมีจริง เธอเขียนว่าเมื่อมีหลักฐานมากขนาดนี้ การไม่เชื่อต่างหากที่ไม่มีเหตุผล
การเชื่อเรื่องซานตาคลอส ที่จริงแล้วคือการที่เด็กได้ฝึกทักษะการใช้เหตุผลแบบนักวิทยาศาสตร์
ตรรกะเดียวกันนี้อธิบายการเลิกเชื่อด้วย ในปี 2009 แอนสลีย์ ทัลลอส และวูลลีย์ แสดงให้เห็นว่าเด็กอายุ 6 ขวบรู้จักใช้หลักฐานตัดสินว่าสัตว์ที่ไม่รู้จักมีจริง และถือว่าการไม่มีหลักฐานคือความไม่แน่นอน ซึ่งเด็กอายุ 4 ขวบยังทำได้ไม่แน่นอนนัก เด็กที่ในที่สุดก็คำนวณจำนวนปล่องไฟที่ต้องไปให้ทันในคืนเดียว กำลังใช้เครื่องมือเดียวกับที่เขาฝึกฝนมาตอนที่ยังเชื่อ
เด็กที่ยังเชื่อเรื่องซานตาคลอสช่างฝันเกินไปหรือเปล่า
พ่อแม่หลายคนกังวลว่าเด็กอายุ 8 หรือ 9 ขวบที่ยังเชื่ออยู่ “อยู่ในโลกของตัวเอง” งานวิจัยเรื่องเพื่อนในจินตนาการชวนให้มองอย่างมีมุมมองมากขึ้น ในปี 2004 มาร์จอรี เทย์เลอร์ (มหาวิทยาลัยออริกอน) และสเตฟานี คาร์ลสัน (มหาวิทยาลัยวอชิงตัน) ติดตามเด็ก 100 คนที่พบครั้งแรกตอนอายุ 3 หรือ 4 ขวบ แล้วพบอีกครั้งในสามปีต่อมา เมื่ออายุ 7 ขวบ ร้อยละ 65 เคยมีเพื่อนในจินตนาการในช่วงใดช่วงหนึ่ง
เพื่อนเหล่านี้ไม่ได้มีเฉพาะในเด็กเล็ก เด็กวัยเรียนร้อยละ 31 ยังเล่นกับเพื่อนในจินตนาการอยู่ในช่วงที่ทำการศึกษา เทียบกับร้อยละ 28 ในวัยก่อนเข้าเรียน เกือบร้อยละ 27 บรรยายถึงเพื่อนที่พ่อแม่ไม่รู้เรื่องเลย คาร์ลสันสรุปว่าการมีเพื่อนในจินตนาการเป็นเรื่องปกติในเด็กวัยเรียน และพบได้ในเด็กทุกบุคลิก
งานวิจัยยังพบสิ่งที่ตรงข้ามกับที่คนกังวลด้วยซ้ำ เด็กที่แทบไม่เคยสวมบทบาทเป็นตัวละครอื่นเลย ได้คะแนนต่ำกว่าในการเข้าใจอารมณ์ของผู้อื่น คาร์ลสันมองว่าการเล่นจินตนาการช่วยให้ได้ฝึกรับมือกับสถานการณ์ทางสังคม เช่น ความขัดแย้ง โดยมีความเสี่ยงไม่มาก
การทำให้ลูกเชื่อเรื่องซานตาคลอส คือการโกหกลูกหรือไม่
นี่คือหัวใจของข้อถกเถียงด้านจริยธรรม ในเดือนพฤศจิกายน 2016 คริสโตเฟอร์ บอยล์ นักจิตวิทยา (มหาวิทยาลัยเอ็กซิเตอร์) และแคธี แมกเคย์ นักวิจัย (มหาวิทยาลัยนิวอิงแลนด์ ประเทศออสเตรเลีย) ตีพิมพ์บทความสั้นในวารสาร The Lancet Psychiatry ชื่อ “A wonderful lie” หรือคำโกหกอันวิเศษ ข้อโต้แย้งของพวกเขาคือ เด็กทุกคนจะได้รู้ในที่สุดว่าถูกโกหกมาหลายปี และอาจสงสัยว่าคำพูดอื่น ๆ ของผู้ใหญ่จะเชื่อถือได้แค่ไหน
ศีลธรรมของการทำให้เด็กเชื่อในตำนานเช่นนี้ เป็นสิ่งที่ต้องตั้งคำถาม
นี่เป็นบทความแสดงความคิดเห็น ไม่ใช่งานวิจัย และผู้เขียนทั้งสองยอมรับว่าการโกหกเด็กบางครั้งก็มีเหตุผลสมควร เช่น เพื่อปลอบใจเมื่อสัตว์เลี้ยงตาย วูลลีย์ตอบว่าไม่มีข้อมูลใดแสดงว่าความเชื่อและการรู้ความจริงทำให้ความไว้ใจต่อพ่อแม่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ แบบสำรวจที่ทำกันหลังจากนั้น ซึ่งมีรายละเอียดในบทความของเราเรื่องอายุที่เด็กเลิกเชื่อ ค่อนข้างสนับสนุนเธอ
ยังมีอีกมุมหนึ่งในการมองเรื่องนี้ ในปี 1952 โกลด เลวี-สโตรส เขียนไว้ใน “ซานตาคลอสถูกประหาร” ว่าผู้ใหญ่ไม่ได้เชื่อเรื่องซานตาคลอส แต่สนับสนุนให้เด็กเชื่อ และมองว่านี่เป็นพิธีกรรมร่วมกันรูปแบบหนึ่ง มากกว่าการหลอกลวงธรรมดา หลายครอบครัวก็สัมผัสเรื่องนี้แบบนั้น เป็นเกมที่วันหนึ่งเด็กจะได้เห็นเบื้องหลัง และมักยังเล่นต่อไป
ควรใช้ซานตาคลอสเพื่อให้ลูกเป็นเด็กดีหรือไม่
“ถ้าหนูไม่เป็นเด็กดี ซานตาคลอสจะไม่มานะ” ประโยคนี้เก่าแก่จนปรากฏอยู่ในเพลง ตั้งแต่ “Santa Claus Is Comin' to Town” ในปี 1934 ไปจนถึงแปร์ฟูเอตาร์ที่ติดตามนักบุญนิโคลัสในแคว้นลอร์แรน แต่ยังไม่มีงานวิจัยเชิงทดลองใดวัดว่าคำขู่นี้ทำให้เด็กเป็นเด็กดีขึ้นจริงหรือไม่ และได้นานแค่ไหน
พ่อแม่เองก็ไม่ได้ยกเหตุผลนี้ขึ้นมาเป็นหลัก ในแบบสำรวจที่ทีมของคาร์ล โรเซนเกรน เผยแพร่ในปี 2025 จากพ่อแม่ชาวอเมริกัน 486 คน เหตุผลที่ให้บ่อยที่สุดในการสนับสนุนให้เชื่อเรื่องซานตาคลอส คือเป็น “ส่วนหนึ่งตามปกติของวัยเด็ก” และสนุก ส่วน “พฤติกรรมเพื่อสังคม” ตามมาห่าง ๆ โดยพ่อแม่ที่ถูกสอบถามราวร้อยละ 12 เท่านั้นที่ยกขึ้นมา
บอยล์และแมกเคย์ตั้งข้อสังเกตว่าหน่วยงานที่ขั้วโลกเหนือซึ่งจัดเด็กเป็นเด็กดีและเด็กไม่ดี มีอะไรบางอย่างที่ชวนอึดอัดเมื่อมองด้วยสายตาผู้ใหญ่ คำวิจารณ์นี้มุ่งไปที่การใช้ซานตาคลอสเป็นผู้เฝ้าดูเป็นหลัก ข้อถกเถียงเดียวกันนี้ก็เกิดกับเอลฟ์บนชั้นวาง ซึ่งเรามีคู่มือสำหรับพ่อแม่ไว้ให้
- ใช้รายชื่อเด็กดีเพื่อการเล่นเท่านั้น อย่าให้กลายเป็นคำขู่ทุกวันในเดือนธันวาคม
- คุยกับลูกโดยตรงว่าคุณคาดหวังอะไร โดยไม่ต้องผ่านคนกลางที่มีเวทมนตร์
- ใช้เครื่องตรวจจับเด็กดีของเราเป็นช่วงเวลาหัวเราะด้วยกัน ไม่ใช่คำตัดสิน
แล้วครอบครัวที่ไม่เล่นเรื่องซานตาคลอสล่ะ
ครอบครัวเหล่านี้มีอยู่จริง และมีเหตุผลของตัวเอง ในแบบสำรวจปี 2025 ของทีมโรเซนเกรน พ่อแม่ร้อยละ 85 สนับสนุนให้เชื่อเรื่องซานตาคลอส ในกลุ่มที่ไม่สนับสนุน เหตุผลที่พบบ่อยที่สุดคือไม่อยากโกหก รองลงมาคือศาสนา และแนวคิดว่าไม่ควรส่งเสริมสิ่งที่ไม่มีจริง พ่อแม่คนหนึ่งที่ทีมเดียวกันสอบถามพูดไว้อย่างเรียบง่ายว่า “เราไม่อยากโกหกลูก”
เหตุผลทางศาสนามีประวัติยาวนานในฝรั่งเศส วันที่ 23 ธันวาคม 1951 หุ่นซานตาคลอสถูกเผาที่ลานหน้ามหาวิหารแซ็ง-เบนีญแห่งเมืองดีฌง ต่อหน้าเด็ก ๆ นักบวชส่วนหนึ่งตำหนิว่าซานตาคลอสทำให้คริสต์มาส “กลายเป็นเรื่องนอกศาสนา” เหตุการณ์นี้เองที่เลวี-สโตรสนำมาวิเคราะห์ในปีถัดมา
ไม่มีอะไรในงานวิจัยที่บอกได้ว่าเด็กที่เติบโตมาโดยไม่มีซานตาคลอสจะมีจินตนาการน้อยกว่า งานทบทวนของลิลลาร์ดย้ำว่าการเล่นสมมติเป็นเพียงหนึ่งในหลายเส้นทาง และครอบครัวเหล่านี้ก็มีเส้นทางอื่น นิทาน การแต่งตัว นักบุญนิโคลัสในวันที่ 6 ธันวาคม ฉากการประสูติและตุ๊กตาดินเผาซ็องตง จุดที่ละเอียดอ่อนอยู่ที่อื่น คือที่โรงเรียน
จะทำให้ซานตาคลอสมีชีวิตอย่างไรให้เป็นผลดี
แม้งานวิจัยจะไม่ได้ตัดสินว่า “ควรหรือไม่ควร” แต่ก็ช่วยอธิบายเรื่อง “ทำอย่างไร” ได้มาก งานวิจัยของมิลส์และโกลด์สตีนพบว่าการที่พ่อแม่ส่งเสริมตำนานนี้อย่างหนักมาก สัมพันธ์กับอารมณ์ด้านลบที่มากขึ้นเมื่อเด็กรู้ความจริง ความเชื่อจะดำเนินไปได้ดีกว่าเมื่อเด็กยังเป็นผู้ควบคุมการใช้เหตุผลของตัวเอง
- ปล่อยให้คำถามเปิดไว้ “แล้วหนูคิดว่ายังไงล่ะ” เคารพนักสืบตัวน้อยที่กำลังตื่นขึ้น ตามที่งานของวูลลีย์แสดงให้เห็น
- หลีกเลี่ยงการเพิ่มหลักฐานปลอมไม่หยุด เช่น รอยรองเท้าบูตบนเขม่า โทรศัพท์ปลอม หรือการจัดฉากที่ซับซ้อนขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อเด็กเริ่มสงสัย
- เน้นสิ่งที่ยังเป็นจริงหลังรู้ความจริงแล้ว เขียนจดหมายถึงซานตาคลอส ติดตามเส้นทางของเขาด้วยหน้าติดตามซานตาคลอสของเรา เปิดปฏิทินนับถอยหลังคริสต์มาสทุกเช้า
- ให้ซานตาคลอสอยู่ฝั่งของความเอื้อเฟื้อ มากกว่าฝั่งของการเฝ้าดู
- เตรียมรับสิ่งที่จะตามมา คู่มือวิธีบอกความจริงเรื่องซานตาคลอสของเรามีประโยคที่ใช้ได้ตามวัย
เมื่อคำถามนั้นมาถึงในที่สุด งานก็เสร็จไปแล้ว เด็กที่ได้รับการชวนให้คิด ไม่ใช่ให้เชื่อฟัง จะค้นพบความจริงเหมือนได้ไขปริศนา ผู้ใหญ่ร้อยละ 87 ถึง 95 ที่มิลส์และโกลด์สตีนสอบถาม ยังอยากส่งต่อธรรมเนียมนี้ให้ลูกของตัวเองด้วย สำหรับคนส่วนใหญ่ ความทรงจำนี้ยังคงเป็นความทรงจำที่ดี
แหล่งอ้างอิง
- Lillard และคณะ, “The impact of pretend play on children's development: A review of the evidence”, Psychological Bulletin, 2013
- Buchsbaum, Bridgers, Skolnick Weisberg และ Gopnik, “The power of possibility”, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012
- British Psychological Society, Research Digest, เกี่ยวกับ Thibodeau และคณะ, Journal of Experimental Child Psychology, 2016
- Jacqueline Woolley, “Why children believe (or don't) that Santa Claus exists”, The Conversation, เผยแพร่ซ้ำโดย Bangor Daily News, 2016
- Tullos และ Woolley, “The development of children's ability to use evidence to infer reality status”, Child Development, 2009
- University of Washington, Two-thirds of school-age children have an imaginary companion by age 7, 2004
- University of Exeter, Should parents lie to children about Santa?, 2016 (Boyle และ McKay, The Lancet Psychiatry)
- Yoo, Jiang และ Rosengren, “Why Santa but not witches?”, Frontiers in Developmental Psychology, 2025
- Bernard Quaritch, ข้อมูลหนังสือ “Le Père Noël supplicié”, Claude Lévi-Strauss, Les Temps modernes, 1952
- University of Texas at Dallas, “Yes, Virginia, About Santa…”: Expert Explores Shifts in Belief, 2023 (Mills และ Goldstein)
