Historia listów do Świętego Mikołaja: od komina do sekretariatu w Libourne

Jak wysyłano list do Świętego Mikołaja, zanim była poczta?

Przez komin. Historyczka amerykańskiej poczty (USPS) ujmuje to tak: jednym z pierwszych sposobów wysłania listu było włożenie go do paleniska, bo wierzono, że dym zanosi życzenia na Biegun Północny. List palono albo wciskano w przewód kominowy, żeby gość znalazł go po drodze. Magazyn Mental Floss podaje, że w Szkocji niektóre dzieci wsadzały głowę do komina i wykrzykiwały swoje życzenia ku niebu.

Logika jest prosta: jeśli Mikołaj wchodzi przez komin, to tam trzeba zostawić pocztę. Skąd wzięło się to wejście, opisujemy w artykule Dlaczego Święty Mikołaj wchodzi przez komin?. List małych Howardów z Dublina, podpisany „A or H Howard”, znaleziono dokładnie tam, gdzie zostawili go autorzy: w przewodzie kominowym sypialni, żeby Mikołaj go zobaczył. Spis ludności z 1911 roku wymienia pod tym adresem troje dzieci, w tym dziesięcioletnią Hannah i siedmioletniego Freda.

Na przełomie wieków komin zaczyna przegrywać. W grudniu 1901 roku „Chicago Daily Tribune” stwierdza, że dzieci powierzają teraz swoje listy poczcie. Niektóre wypisują bardzo dokładne adresy: „Mr. Santa Claus, Frost Mansion, In the Land of Snow, North Pole”, czyli „Pan Święty Mikołaj, Dwór Szronu, w Krainie Śniegu, Biegun Północny”.

Kto pisał pierwsze odpowiedzi od Świętego Mikołaja?

Rodzice, na długo przed listonoszami. W Cambridge w stanie Massachusetts Fanny Appleton Longfellow, żona poety Henry'ego Wadswortha Longfellowa, przez kilka lat prowadzi korespondencję między swoimi dziećmi a Santa Clausem. Archiwa domu, przechowywane przez National Park Service, zachowały listy jej synów, Charlesa i Ernesta, zaadresowane do „SANTI CLAUS”, oraz odpowiedzi skierowane do Charlesa, Ernesta i Alice. Charakter pisma tych odpowiedzi bardzo przypomina pismo Fanny.

List Ernesta, napisany na początku lat 50. XIX wieku, gdy miał od sześciu do dziesięciu lat, prosi o żołnierską czapkę, ładownicę ozdobioną srebrnym orłem, skrzynkę z narzędziami ciesielskimi i „SPIE GLRS”, lunetę zapisaną z wahającą się ortografią. Każdy prezent jest narysowany obok słowa, razem z rodzinnym domem przy Brattle Street i małymi saniami w rogu kartki.

Odpowiedzi „Santy” chwalą dzieci za dobre uczynki i łagodnie upominają je za złe nawyki. W Wigilię 1851 roku Charley słyszy wyrzut, że nie jest dość miły dla młodszego brata.

W Anglii najsłynniejszy przykład pochodzi z Oksfordu. Od 1920 do 1943 roku J. R. R. Tolkien pisze co roku w Wigilię list od Father Christmas do swoich dzieci. Wszystko zaczyna się od tego, że jego najstarszy syn John, trzyletni, zapytał, kim jest Mikołaj i gdzie mieszka. Według Uniwersytetu Oksfordzkiego niektóre listy przynosił listonosz, wtajemniczony przez Tolkiena, inne pojawiały się przy palenisku, ofrankowane znaczkami z Bieguna Północnego, których cena wynosiła „2 całusy”.

Jak gazety zachęciły dzieci do pisania?

30 grudnia 1871 roku okładka „Harper’s Weekly” pokazuje Mikołaja przy biurku, pochłoniętego pocztą. Rysunek jest autorstwa Thomasa Nasta, który ilustrował tę postać dla magazynu od 1863 roku. Mikołaj dzieli listy na dwa stosy: grzecznych dzieci i niegrzecznych. Mental Floss zauważa, że w roku po publikacji rysunku urzędy pocztowe odnotowują więcej listów do Mikołaja.

Pałeczkę przejmuje prasa lokalna. W 1901 roku „Monroe City Democrat” z Missouri obiecuje „dwie nagrody” za najpiękniejszy list do Mikołaja. W 1922 roku „Daily Ardmoreite” z Oklahomy nagradza trzy najlepsze. Zwycięskie listy drukuje się w gazecie, często z adresem dziecka, co dziś przyprawiałoby o dreszcze.

Gazety dostają też listy, w których nie chodzi o zabawki. W 1897 roku ośmioletnia Virginia O’Hanlon pisze do nowojorskiego „Sun”, by się dowiedzieć, czy Mikołaj istnieje, bo ojciec powiedział jej: „Jeśli tak jest w Sun, to jest prawda”. Odpowiada jej publicysta Francis P. Church. Jej list wciąż przechowuje rodzina. O tej odpowiedzi i o tym, czego może nauczyć rodziców, piszemy w artykule Jak powiedzieć dziecku prawdę o Świętym Mikołaju.

Od kiedy amerykańska poczta odpowiada na listy do Mikołaja?

Na początku wcale nie odpowiada. Regulamin uznaje listy z „fikcyjnym” adresem za niedoręczalne. Odsyła się je nadawcy, jeśli to możliwe, a jeśli nie, trafiają do Dead Letter Office w Waszyngtonie, biura listów martwych, które je otwiera, próbuje odnaleźć dziecko, a potem je niszczy. Otwieranie cudzej korespondencji jest przestępstwem, także dla pocztowca.

Niektórzy pracownicy się sprzeciwiają. W połowie lat 90. XIX wieku urzędnicy Dead Letter Office pozwalają pewnemu „bogatemu staruszkowi” zabierać dwadzieścia albo trzydzieści listów rocznie, żeby spełniał życzenia dzieci. W 1894 roku Harris Eames, naczelnik poczty w West Haven w Connecticut, otwiera list siedmioletniej Fannie zaadresowany do „Sandy Clous”. Zna rodzinę, zawiadamia miejscowych kupców i dwa dni później, w Wigilię, przed drzwiami czeka stos prezentów.

1. 190713 grudnia naczelny poczmistrz George von L. Meyer zezwala na przekazywanie listów do Mikołaja organizacjom dobroczynnym.
2. 1908Zgoda cofnięta: w Nowym Jorku liczba listów wzrosła ponad trzynastokrotnie, a stowarzyszenia nie mają czasu sprawdzać próśb.
3. 19111 listopada naczelny poczmistrz Frank H. Hitchcock przywraca zezwolenie.
4. 1912Hitchcock odnawia zezwolenie. USPS liczy od tego roku swój program Letters to Santa i świętuje jego stulecie w 2012 roku.
5. 1913Zasada trafia do regulaminu pocztowego, w którym figuruje do dziś.

Na początku lat 50. stowarzyszenia nazywają swoją zbiórkę prezentów „Operation Santa Claus”. Nazwa przylega do programu nowojorskiego urzędu pocztowego, gdzie ludzie przychodzą „adoptować” list w James A. Farley Building przy 8th Avenue. Samo miasto dostaje ponad pół miliona listów w sezonie.

Zasady zaostrzają się, by chronić dzieci. W 2006 roku USPS ustala wytyczne ogólnokrajowe i wymaga od adoptujących dokumentu tożsamości. Od 2009 roku adres dziecka jest zakryty i zastąpiony numerem: darczyńca przynosi paczkę na pocztę, która ją wysyła, a on nigdy nie widzi adresu. W 2017 roku pierwsza próba pozwala nowojorczykom adoptować listy przez internet. W 2020 roku adopcja cyfrowa obejmuje cały kraj: ponad milion odwiedzających i ponad 21 000 wysłanych paczek.

Jak francuska poczta zaczęła odpowiadać dzieciom?

We Francji problem jest ten sam, a prawo jeszcze surowsze. List bez znanego adresata trafia do Dépôt central des rebuts, centralnego składu przesyłek niedoręczalnych, w Recette principale w Paryżu, przy rue du Louvre 52. Ta służba, zorganizowana królewskim rozporządzeniem z 1771 roku, jako jedyna może złamać tajemnicę korespondencji, by odnaleźć adresata. Ponieważ Mikołaj nie ma adresu, listy dzieci są tam niszczone.

W styczniu 1958 roku biuletyn informacyjny francuskiej poczty PTT po raz pierwszy wspomina o „obfitej poczcie Świętego Mikołaja”. Listy przychodzą z całej Francji, ale też z Afryki Północnej, Gwinei i Madagaskaru, a na północy kraju na kopercie często zamiast Père Noël widnieje święty Mikołaj. W grudniu 1959 roku ten sam periodyk podaje liczbę: do przesyłek niedoręczalnych trafia około 4000 listów rocznie.

Naczelniczki poczty, które odpowiadały w tajemnicy

Na prowincji kilka pocztowczyń łamie prawo. Odette Ménager, naczelniczka poczty w Nueil-sur-Layon w departamencie Maine-et-Loire w latach 1948-1956, odpowiada dzieciom w imieniu Mikołaja „drżącym pismem”, jak bardzo stary pan, i wysyła odpowiedzi bez znaczka. Dochowuje tajemnicy aż do śmierci w 1977 roku.

W Veules-les-Roses, w departamencie Seine-Maritime, Magdeleine Homo robi to samo na początku lat 50. Podpisuje się „Le Père Noël”, nakleja stare znaczki i dopisuje „par avion”, żeby było bardziej prawdziwie. Jej listonoszka, Juliette Leboucher, która zna wszystkie rodziny, pomaga jej dopasować rady do każdego dziecka. Około 1958 roku prosi o oficjalne zezwolenie i je dostaje, od centralnej administracji i, jak się mówi, od samego ministra. Kilka lat później, przytłoczona pracą, musi zrezygnować.

Administracja przejmuje pomysł w 1962 roku. Jacques Marette, minister PTT od kwietnia 1962 do kwietnia 1967 roku, organizuje ogólnokrajową „służbę poczty Świętego Mikołaja”. Pierwszą kartkę z odpowiedzią rysuje René Chagnard, zwany Chag: listonosz w czapce wręcza na niej pocztę Mikołajowi na szczycie komina. Tekst pisze siostra ministra, Françoise Dolto, wtedy jeszcze nieznana szerokiej publiczności. Jako pięcioletnia dziewczynka sama napisała do Mikołaja z prośbą o małą skrzyneczkę listonosza.

Tego roku wysłano 2000 kartek. W 1963 roku służba dostaje 18 300 listów, ale odpowiada tylko na około 5000: zaledwie 28% ma na odwrocie adres dziecka, bo rodziny nie nabrały jeszcze tego nawyku.

Dlaczego francuskie listy do Mikołaja trafiają do Libourne?

Bo przeniesiono tam służbę przesyłek niedoręczalnych. Paryskiemu składowi brakuje miejsca, a rząd Georges'a Pompidou chce decentralizować służby publiczne. 26 listopada 1965 roku mer Libourne, Robert Boulin, przedstawia radzie miejskiej projekt przyjęcia składu. 20 marca 1967 roku skład osiada wśród winnic, w miejscu zwanym Les Grandchamps, pod nazwą Centre de recherche du courrier.

Kolejne lata są burzliwe. W 1968 roku poczta ma sześć miesięcy zaległości po strajkach majowych, służba zostaje odwołana, a 96 000 listów zostaje bez odpowiedzi. Wznawia działalność w 1969 roku. W styczniu 1970 roku czasopismo „Postes et Télécommunications” po raz pierwszy przedstawia ją pod nazwą „Secrétariat du Père Noël”, czyli Sekretariat Świętego Mikołaja. Pierwsza sekretarka zatrudniona do tego zadania, Maryvonne Large, pracuje z 18 urzędniczkami. W grudniu muszą utrzymać tempo „jednej odpowiedzi na minutę”.

W 1972 roku dział odpowiedzialny za kartki przyjmuje statut. Tekst ma się zmieniać co roku, a jednocześnie pozostać rozpoznawalny, bo wiele dzieci pisze cztery albo pięć lat z rzędu. Ma być czytelny już dla przedszkolaków. Nigdy nie może twierdzić, że Mikołaj istnieje, tylko pozwalać się tego domyślać. I dyskretnie wspomina o nawale pracy Mikołaja, który nie może zdobyć wszystkiego. Kryzys naftowy i strajki z 1974 roku znów zostawiają 72 000 listów bez odpowiedzi.

Sekretariat wciąż mieści się w Libourne. W 2025 roku otworzył się ponownie 19 listopada z 60 elfami i gościnnym piórem, pisarzem i reżyserem Nicolasem Vanierem, po Michelu Bussim i Olivii Ruiz rok wcześniej. La Poste deklaruje, że co roku towarzyszy ponad milionowi dzieci, ustawia specjalne skrzynki w ponad 2300 urzędach i odpowiada także po angielsku. Wystarczy napisać na kopercie „Père Noël”, a na odwrocie swój adres, przed 20 grudnia. Możesz też skorzystać z naszej strony list do Świętego Mikołaja.

Które kraje odpowiadają na listy do Świętego Mikołaja?

W ich ślady poszło kilka poczt krajowych. Dokładne adresy i sposób zaadresowania koperty opisujemy w artykule Gdzie mieszka Święty Mikołaj?. Poniżej daty, które się liczą.

• Austria, 1950: w tym roku otwiera się urząd pocztowy Christkindl koło Steyr. Odpowiada na listy do Dzieciątka Jezus i co sezon wysyła około 1,5 miliona przesyłek ze swoim świątecznym znaczkiem i stemplem.
• Kanada, 1982: Canada Post zaczyna liczyć listy do Świętego Mikołaja, kod pocztowy H0H 0H0. W 2013 roku łączna liczba przekracza 21,8 miliona, z odpowiedziami w ponad 30 językach, łącznie z alfabetem Braille'a.
• Finlandia, 1985: od tego roku główny urząd pocztowy Świętego Mikołaja, na kole podbiegunowym koło Rovaniemi, przyjmuje listy, ponad 15 milionów ze 198 krajów, a dziś około pół miliona rocznie. Każda przesyłka dostaje stempel koła podbiegunowego.
• Stany Zjednoczone, 2020: adopcja listów przez internet obejmuje cały kraj.

Od czasów Fanny Longfellow zasada się nie zmieniła: dorosły uważnie czyta list i znajduje czas, by na niego odpowiedzieć. Jeśli twoje dziecko przygotowuje swój, strona list do Świętego Mikołaja poprowadzi je krok po kroku, a w artykule Jak podtrzymać magię świąt znajdziesz kolejne pomysły.