के सान्ता क्लज बौना हुन्? सन् १८२३ को एउटा शब्दको खोजी

सान्ता क्लजलाई किन बौना भनिन्छ?

सबै कुरा एउटै पङ्क्तिबाट सुरु हुन्छ, तर कविताको बाँकी भाग पनि त्यही दिशामा जान्छ। *elf* शब्द आउनुअघि नै, आधा रातमा ब्युँझिएको कथावाचकले “a miniature sleigh, and eight tiny reindeer” अर्थात् एउटा सानो स्लेज र आठ वटा साना रेनडियर आएको देख्छ। चालक “a little old driver, so lively and quick” हो, अर्थात् फुर्तिलो र छिटो एउटा सानो बूढो मान्छे।

त्यसपछिको चित्रण एउटा सानो पात्रको हो। उनी “dressed all in fur, from his head to his foot”, अर्थात् टाउकोदेखि खुट्टासम्म फरमा बेरिएका छन्, कालो धुलो र खरानीले ढाकिएका छन्, र आफ्नो पोको खोल्ने फेरीवालाजस्ता देखिन्छन्। उनको “a little round belly” अर्थात् सानो गोलो पेट छ, धनुजस्तो कोरिएको एउटा “droll little mouth” अर्थात् रमाइलो सानो मुख छ, र दाँतले पाइपको नली च्यापेका छन्। कविताले *little*, *tiny* र *miniature* शब्द थुपार्छ, मानौं सबै कुरा छानाको नापमा ल्याउन खोजिएको हो।

अनि बाहिरिने बेला आउँछ। आगन्तुकले नाकको छेउमा एउटा औंला राख्छन्, टाउको हल्लाउँछन् र चिम्नीबाट माथि चढ्छन्। साधारण कदको बूढो मान्छेका लागि यो काम असम्भव हुन्थ्यो। एउटा बौनाका लागि भने यो लगभग सामान्य कुरा हो। सन् २०१४ मा बफेलोको क्यानिसियस विश्वविद्यालयको एउटा लेखले कविताका सान्ता क्लजलाई यसरी सारांशित गरेको थियो: “a little guy” अर्थात् एउटा सानो मान्छे, जो भूतजस्तै फुर्तीले चिम्नीमा चढ्न र ओर्लन सक्छ।

सन् १८२३ मा “elf” शब्दको अर्थ के थियो?

अङ्ग्रेजी शब्द *elf* पुरानो अङ्ग्रेजीको *ælf* बाट आएको हो। सबै जर्मनिक भाषामा यसका दाजुभाइ छन्: पुरानो नोर्समा *álfr*, पुरानो उच्च जर्मनमा *alp*, जहाँ यसले एउटा दुष्ट आत्मालाई जनाउँछ। भाषाविद्हरू यसलाई “सेतो” अर्थ लाग्ने एउटा मूलसँग जोड्छन्, ल्याटिन *albus* को मूलसँग। सुरुका बौना सायद “सेतो” वा “उज्यालो” थिए। अल्फ्रेडजस्ता नाममा यसको छाप भेटिन्छ, जसको शाब्दिक अर्थ “बौनाहरूको सल्लाह” हो।

यी पहिलेका बौना साना थिएनन्। सन् १५९० मा *The Faerie Queene* मा एडमन्ड स्पेन्सर अझै मानिसजत्रै प्राणीको कुरा गर्छन्। परिवर्तन त्यही समयमा रङ्गमञ्चमा हुन्छ। करिब सन् १५९५ को *अ मिडसमर नाइट्स ड्रिम* मा शेक्सपियरले साना र हावाजस्ता हलुका बौनाहरूलाई मञ्चमा ल्याउँछन्। कवि माइकल ड्रेटनसँगै उनले दुई शताब्दीका लागि यो धारणा स्थापित गर्छन् कि बौना, परीजस्तै, खल्तीमा अटाउने प्राणी हो।

सन् १८२३ का लेखकको मनमा यही अर्थ थियो: अर्को संसारबाट आएको सानो, फुर्तिलो, अलिकति ठट्यौलो प्राणी। एघार वर्षअघि, सन् १८१२ मा, ग्रिम दाजुभाइले *बौनाहरू र जुत्ता बनाउने* कथा प्रकाशित गरेका थिए, जसमा जर्मन मूल पाठका *Wichtelmänner* भनिने दुई साना मान्छेले हरेक रात लुकेर एउटा गरिब जुत्ता बनाउनेका जुत्ता पूरा गरिदिन्छन्। धन्यवाद दिन दम्पतीले उनीहरूका लागि लुगा सिलाइदिँदा उनीहरू नाच्दै जान्छन् र फेरि फर्किँदैनन्। आफू नदेखिई अरूलाई खुसी पार्न रातभर काम गर्ने बौना: यो चित्र क्रिसमस कविताका लेखकलाई मन पर्ने खालको थियो।

अनि फ्रान्सेली शब्द “lutin” नि?

यो धेरै टाढाबाट आएको हो। फ्रान्सेली भाषाको शब्दकोश Trésor de la langue française अनुसार *lutin* ल्याटिन *Neptunus* बाट आएको हो, समुद्रका देवता, जो पुरातन कालको अन्त्यतिर एउटा मूर्तिपूजक दानव बनेका थिए। क्रेतियाँ द त्रोआले करिब सन् ११७६ मा *netun* लेख्छन्, वासले *luitun*। यो शब्द सम्भवतः *nuit* (रात) तिर तानियो, किनकि यी आत्माहरू रातमा निस्कन्थे, अनि *luitier* (लड्नु) तिर। दु बेलेले सन् १५५८ मा *lutin* लेख्छन्, र सन् १६८० देखि यो शब्दले फुर्तिलो र चकचके बच्चालाई पनि जनाउँछ। त्यसैले *jolly old elf* लाई फ्रान्सेलीमा “joyeux vieux lutin” भनेर अनुवाद गर्नु ठ्याक्कै मिल्छ।

सन् १८२३ भन्दा पहिले नै सान्ता क्लज सानो थिए?

कविताभन्दा दुई वर्षअघि, सन् १८२१ मा, न्यु योर्कका छापाखाना सञ्चालक विलियम बी. गिलीले खल्तीमा अटाउने एउटा सानो पुस्तिका *The Children’s Friend* प्रकाशित गरे, जुन “पाँचदेखि बाह्र वर्षका” बालबालिकालाई नयाँ वर्षको उपहारका रूपमा दिइन्थ्यो। त्यसमा *Old Santeclaus with Much Delight* छ, लेखकको नाम नभएको र आठ वटा रङ्गीन चित्रले सजाइएको एउटा कविता। यी सान्ता क्लजका पहिलो प्रकाशित चित्र हुन्, र संयुक्त राज्य अमेरिकामा लिथोग्राफीको पहिलो प्रयोग पनि।

यी सान्टेक्लज अब ६ डिसेम्बर अर्थात् सेन्ट निकोलसको दिनमा होइन, क्रिसमस इभमा आउँछन्। उनी छाना र हिउँका फाँटमाथि एउटा रेनडियर हाँक्छन्, र अहिले नै रातो लगाउँछन्। उनमा अझै एउटा कडा स्वभाव पनि छ: अटेरी बालबालिकाका लागि उनी भोजपत्र रूखको एउटा लामो कालो लट्ठी छोडिदिन्छन्। पुस्तिकाले उनको कद बताउँदैन। तर चित्रहरूले उनलाई छानामाथि, चिम्नीकै नापमा देखाउँछन्।

त्योभन्दा पनि पहिले, सन् १८०९ मा, वासिङ्टन अर्भिङले आफ्नो *न्यु योर्कको इतिहास* मा सेन्ट निकोलसलाई न्यु योर्कको पात्र बनाएका थिए। क्यानिसियस विश्वविद्यालय औंल्याउँछ: अर्भिङका निकोलस अझै हामीले चिनेको रमाइलो बूढो बौना भइसकेका छैनन्। बिशपबाट न्यु योर्कको पात्रसम्मको यो यात्राको पूरा इतिहासका लागि सान्ता क्लजको साँचो कथा पढ्नुहोस्।

सान्ता क्लज कसरी अग्ला भए?

यसका मुख्य जिम्मेवार व्यक्तिको नाम थोमस न्यास्ट हो। सन् १८४६ मा करिब छ वर्षको उमेरमा संयुक्त राज्य अमेरिका आइपुगेका उनी गृहयुद्धका बेला *Harper’s Weekly* का लागि चित्र बनाउँथे। ३ जनवरी १८६३ मा आवरणमा छापिएका उनका पहिलो सान्ता क्लज ताराङ्कित ज्याकेट र धर्से पाइन्ट लगाएर युनियनको एउटा शिविरमा उपहार बाँड्दै छन्। सन् १८६३ देखि १८८६ सम्म न्यास्टले त्यस पत्रिकामा क्रिसमसका ३३ वटा चित्र प्रकाशित गरे।

एकपछि अर्को चित्रमा उनले पात्रको रूप स्थिर गरे। क्यानिसियस विश्वविद्यालयका अनुसार न्यास्टले सान्ता क्लजलाई मूरको “रमाइलो बूढो बौना”, एउटा सानो मान्छेबाट सेतो दाह्री भएको हँसिलो विशालकाय बनाए, र उनलाई वास्तविकभन्दा ठूलो कोरे किनकि हामी उनलाई त्यसरी नै पर्खन्छौं। सन् १८६६ मा उनले सान्तालाई आफ्नो कार्यशालामा काठका हल्लिने घोडा बनाउँदै र पुतलीका लुगा सिलाउँदै देखाए, छेउमै बालबालिकाको आचरणको एउटा रजिस्टर राखेर।

1. १८२१*The Children’s Friend*: एउटा सान्टेक्लजका पहिलो चित्र, छानामाथि, एउटा रेनडियरसँग।
2. १८२३ट्रोयको कविताले उनलाई सानो स्लेज भएको “jolly old elf” भनेर वर्णन गर्छ।
3. १८६३*Harper’s Weekly* को आवरणमा थोमस न्यास्टका पहिलो सान्ता क्लज।
4. १८६६न्यास्टले उनलाई खेलौनाको बीचमा, आफ्नो कार्यशालामा देखाउँछन्।
5. १८८१“Merry Old Santa Claus”, न्यास्टको सबैभन्दा प्रसिद्ध रहिरहेको चित्र।

न्यास्टका कृतिहरूको सङ्ग्रह राख्ने डेलावेयर कला सङ्ग्रहालयले उत्तरी ध्रुवमा बस्ने र कार्यशाला चलाउने सान्ता क्लजको पहिलो उल्लेखको श्रेय पनि उनैलाई दिन्छ। संसारभरका लागि खेलौना कारखाना चलाउने मान्छे सानो स्लेजमा अटाउन सक्दैनथे। सन् १८२३ का बौना चित्रहरूबाट हराउँदै गए, जसरी हाम्रो लेख सान्ता क्लज कति वर्षका भए ले बताउँछ।

निस्से र टोम्टे: सान्ता क्लजका नोर्डिक दाजुभाइ

स्क्यान्डिनेभियामा सान्ता क्लज र साना प्राणीबीचको नाता झन् सिधा छ। डेनमार्क र नर्वेका *nisse*, स्विडेनका *tomte* र फिनल्यान्डका *tonttu* लोककथाका घरेलु आत्मा हुन्। उनीहरू खेतबारीको घर, गोठ वा भकारीको भुइँमुनि बस्छन्, पशुहरूको रेखदेख गर्छन् र उनीहरूसँग राम्रो व्यवहार गरे काममा सघाउँछन्। चित्त दुखाए भने उनीहरू बदमासी गर्छन्।

उनीहरूको कद कथाअनुसार फरक हुन्छ। एउटा स्विडिश परम्परा एक “अल्न” अर्थात् करिब ६० सेन्टिमिटरको कुरा गर्छ, एउटा स्विडिश-अमेरिकी स्रोत ६० देखि ९० सेन्टिमिटरको। उनीहरूलाई रातो टोपी र खैरो ऊनी लुगामा वर्णन गरिन्छ। परम्परागत डेनिस निस्से बच्चाजस्तै दाह्रीविहीन हुन्छ: दाह्री पछि मात्र आयो। क्रिसमसको साँझ उनीहरूका लागि एक कचौरा खीर छोडिन्छ, मक्खन, मह, वा नर्वेमा *rømmegrøt* अर्थात् क्रिम हालेको खीरसहित।

उन्नाइसौं शताब्दीमा खेतबारीका यी रक्षक उपहार ल्याउने बन्छन्। सन् १८४० को दशकदेखि नै डेनिस कलाकारहरूले निस्सेलाई क्रिसमसका उपहार ल्याउँदै गरेको देखाए। स्विडेनमा जेनी न्युस्ट्रोमले भिक्टर रिडबेरीका लागि सन् १८७५ मा *क्रिसमसको अघिल्लो साँझ सानो भिगका साहसिक कार्य* र सन् १८८१ मा *Tomten* कविताको चित्र बनाइन्। स्टकहोमको नेसनलम्युजियमले उनलाई परम्परागत सान्ता क्लजलाई आफ्नै चरित्र दिने पहिलो स्विडिश कलाकार मान्छ। *jultomte* अर्थात् क्रिसमसको टोम्टेको जन्म भइसकेको थियो।

नाम आफैंले यो भेटको कथा भन्छ। एउटा अनुमानअनुसार *nisse* निकोलसको डेनिस रूप नील्सबाट आएको हो, जसले उसलाई सेन्ट निकोलसको सानो नातेदार बनाउँछ। *tomte* शब्द भने *tomt* बाट आएको हो, जसको अर्थ घर बनाइने जग्गा हो। उत्तरका हरेक देशमा सान्ता क्लजलाई के भनिन्छ भनेर हेर्न संसारभर सान्ता क्लजका नामहरू पढ्नुहोस्।

कार्यशालाका बौनाहरू कहाँबाट आए?

सान्ता क्लज अग्ला भए भने बौनाको भूमिका कसले लियो? एउटा पूरै टोलीले। प्रायः पढिन्छ कि *लिटल विमेन* की भावी लेखिका लुइसा मे अल्कट नै क्रिसमसका बौनाहरूको कुरा गर्ने पहिलो व्यक्ति थिइन्, करिब सन् १८५५ मा लेखिएको *Christmas Elves* नामको सङ्ग्रहमा। लाइब्रेरी अफ अमेरिकाले सावधानी अपनाउन भन्छ: अल्कट तेईस वर्षकी थिइन्, सङ्ग्रह कहिल्यै प्रकाशित भएन, र पाण्डुलिपि हराएको वा नष्ट भएको छ। उनका बौना कस्ता थिए, कसैलाई थाहा छैन।

व्यापक रूपमा फैलिएको पहिलो चित्रको प्रमाण भने बलियो छ। सन् १८७३ मा फिलाडेल्फियाको महिला पत्रिका *Godey’s Lady’s Book* को क्रिसमस आवरणले सान्ता क्लजलाई खेलौना र बौनाहरूले घेरिएको देखाउँछ, यस शीर्षकसहित: “क्रिसमसमा बालबालिकालाई खेलौना पुर्‍याउन गरिने तयारीको एउटा झलक।” सन् १८७६ मा अस्टिन थम्पसनले आइतबारे विद्यालयहरूका लागि एउटा जादुमय नाटक *The House of Santa Claus* प्रकाशित गरे, जसले यही विचार दोहोर्‍यायो।

• १९३२: वाल्ट डिज्नीले छोटो फिल्म *Santa’s Workshop* निकाले, जसमा सान्ता क्लज र उनका बौनाहरू यात्राको तयारी गर्छन्।
• १९६४: फ्रेम-दर-फ्रेम एनिमेसनमा बनेको *Rudolph the Red-Nosed Reindeer* ले बौनाहरूलाई प्रमुख भूमिका दियो।
• १९८५: *Santa Claus: The Movie* ले उनीहरूलाई हातैले खेलौना बनाउने कारिगरहरूको समूहका रूपमा देखायो।
• १९९४: *The Santa Clause* मा बौनाहरूको भूमिका बालबालिका र किशोरकिशोरीले निभाए।

त्यसयता भूमिकाको बाँडफाँड स्थिर छ: मानिसजत्रो कदका सान्ता क्लज, र उनको वरिपरि खेलौना बनाउने, बेर्ने र रेनडियरको हेरचाह गर्ने बौनाहरू। हाम्रा बौनाहरू को आफ्नै पृष्ठ छ, र उनीहरूको काम हाम्रो लेख सान्ता क्लजका बौनाहरू को हुन् मा विस्तारमा छ।

जादुई प्राणीहरूले हुर्काएका एक मानिस

धेरै कथाहरूले यो प्रश्नलाई आफ्नै तरिकाले टुङ्ग्याएका छन्: सान्ता क्लज बौना होइनन्, तर उनी उनीहरूकै बीचमा हुर्किए। पहिलो कथा *द विजार्ड अफ ओज* का लेखक एल. फ्र्याङ्क बमको हो। सन् १९०२ मा प्रकाशित र मेरी काउल्स क्लार्कले चित्र बनाएको *The Life and Adventures of Santa Claus* मा “संसारका वनका मालिक” आकले बर्जीको जङ्गलमा एउटा शिशु भेट्टाउँछन्। अप्सरा नेसिलले उसलाई धर्मपुत्र बनाउँछिन् र नेक्लज नाम दिन्छिन्, जसको छोटो रूप क्लज हो।

बम एउटा कुरामा जोड दिन्छन्: क्लज मरणशील छन्, उनी अमरहरूको बीचमा दिनदिनै हुर्कन्छन्। पाठले त यो पनि भन्छ कि उनी “कहिल्यै धेरै अग्ला मान्छे थिएनन्”। फूलका रक्षक रिलहरूले उनलाई खेलौना रङ्गाउन आफ्ना रङ दिन्छन्। पशुका रक्षक नुकहरूले अन्ततः ग्लसी र फ्लसी नामका दुई मृगलाई उनको स्लेज तान्न दिन्छन्, तर क्रिसमस इभमा मात्र। उनी बूढा हुँदा आकले अमरहरूलाई उनलाई अमरताको लबेदा दिन प्रस्ताव गर्छन्। मतदान पक्षमा हुन्छ, र त्यो लबेदा अब उनको अस्तित्वकै अंश बन्छ।

यही ढाँचा सन् १९७० मा टेलिभिजनमा फर्किन्छ: र्‍यान्किन/बासको *Santa Claus Is Comin’ to Town* मा शिशु क्रिसलाई खेलौना बनाउने बौना परिवार क्रिङ्गलहरूले पाल्छन्। सन् २००३ मा जोन फाभ्रोको फिल्म *Elf* ले स्थिति उल्टाउँछ। अनाथालयको एउटा शिशु सान्ता क्लजको झोलामा छिर्छ, उत्तरी ध्रुव पुग्छ र बब न्युहार्टले अभिनय गरेका पापा बौनाको धर्मपुत्र भएर बौनाहरूकै बीचमा हुर्कन्छ। विल फेरेलले अभिनय गरेका बडी वयस्क नहुन्जेल आफूलाई बौना ठान्छन्। उनीहरूको छेउमा उनी विशाल देखिऊन् भनेर छायाङ्कनमा डिजिटल प्रभावभन्दा बढी बलपूर्वक परिप्रेक्ष्य (forced perspective) प्रयोग गरिएको थियो।