परम्पराअनुसार ६ डिसेम्बर ३४३ मा निकोलस नामका एक बिशपको एसिया माइनरको मायरामा मृत्यु भयो। पन्ध्र शताब्दीपछि न्यु योर्कका एक चित्रकारले उनलाई युनियनका सैनिकहरूको शिविरमा स्लेजबाट ओर्लिँदै गरेको देखाए। यी दुईका बीचमा बारीका नाविकहरू, लोरेनमा लगिएको एउटा पवित्र अवशेष, आफ्नो डच अतीतलाई माया गर्ने म्यानह्याटनका प्रतिष्ठित व्यक्तिहरू, र एउटा प्रान्तीय पत्रिकामा लेखकको नामबिना छापिएको एउटा कविता छन्।
सान्ता क्लजलाई कुनै एक बिहान आविष्कार गरिएको होइन। उनी तहतह गरेर बने, र हरेक तहले मिति भएको एउटा छाप छोड्यो: एउटा रजिस्टर, एउटा चित्र, पत्रिकाको एउटा पाना। हाम्रा अभिलेखपालहरूले यिनै छापहरूलाई, तिनी देखा परेकै क्रममा, यहाँ जम्मा गरेका छन्।
सेन्ट निकोलस वास्तवमा को थिए?
परम्पराअनुसार निकोलसको जन्म करिब सन् २७० मा एसिया माइनरको पाटारा नामक गाउँमा भयो, जुन आजको टर्कीको दक्षिणी तटमा पर्छ। धेरै कम उमेरमै उनी मायराका बिशप बने। वर्षौंदेखि यी सन्तबारेका स्रोतहरू सङ्कलन गर्दै आएको St. Nicholas Center का अनुसार उनी सन् ३२५ मा नाइसियाको परिषद्मा सहभागी भए र सन् ३४३ को कुनै ६ डिसेम्बरमा मायरामा उनको मृत्यु भयो। जन्मको कुनै ठ्याक्कै मिति बाँकी छैन।
उनको ख्याति उदारताका कथाहरूमा आधारित छ। सबैभन्दा प्रसिद्ध कथा आफ्ना तीन छोरीलाई दाइजो दिन नसक्ने एक कङ्गाल मानिसको हो। तीन पटक घरभित्र सुन खस्छ, र परम्पराअनुसार त्यो आगोनेर राखिएका मोजा वा जुत्तामा खस्छ। मोजा झुन्ड्याउने वा चिम्नीअगाडि जुत्ता छोड्ने चलन यही कथाबाट आएको हो।
निकोलस बालबालिकाका रक्षक बने, अनि नाविकहरूका पनि। सन् १०८७ को वसन्तमा बारीका नाविकहरूले उनका अस्थिहरू मायराबाट दक्षिणी इटालीको आफ्नो बन्दरगाहमा लगे, जहाँ ती अहिले पनि छन्। त्यसपछि औंलाको एउटा हड्डी लोरेनको सेन्ट-निकोला-द-पोर पुग्यो, र ती सन्त त्यहाँ पूरै क्षेत्रका संरक्षक बने।
६ डिसेम्बरको मिति त्यहीँबाट आएको हो: यो उनको मृत्युको दिन हो, जुन उनको पर्वको दिन बन्यो। युरोपमा शताब्दीऔंसम्म बालबालिकाले त्यही बिहान आफ्ना जुत्तामा मिठाई भेट्टाउँथे। २४ डिसेम्बरको रातमा सर्ने काम धेरै पछि भयो, र त्यो एट्लान्टिकको पारिपट्टि भयो।
न्यु योर्कमा सेन्ट निकोलस कसरी Santa Claus बने?
अमेरिकी नाम न्यु योर्कमा जन्मियो, जुन पहिले न्यु एम्स्टर्डम थियो र सन् १६६४ मा अङ्ग्रेजहरूलाई सुम्पिएको थियो। व्युत्पत्तिसम्बन्धी वेबसाइट Wordorigins बताउँछ कि Santa Claus डच Sint Klaas को एउटा रूप हो, जुन सहरको बोलीमा “Sante” उच्चारण गरिन्थ्यो, र Klaas निकोलसको छोटो रूप हो। थाहा भएको सबैभन्दा पुरानो छापिएको उल्लेख २० डिसेम्बर १७७३ को हो: New York Gazette and Weekly Mercury ले “St. Nicholas, otherwise called St. A Claus” को पर्व मनाइएको खबर दिन्छ।
उन्नाइसौं शताब्दीको सुरुमा न्यु योर्कका केही प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूले सेन्ट निकोलसलाई सहरको प्रतीक बनाए। जोन पिन्टार्डले सन् १८०४ मा New-York Historical Society स्थापना गरे र उनलाई संरक्षक रोजे। उक्त संस्थाका सदस्य वासिङ्टन अर्भिङले ६ डिसेम्बर १८०९ मा आफ्नो न्यु योर्कको इतिहास प्रकाशित गरे, जसमा निकोलस माटोको पाइप भएका एक डच सम्भ्रान्त नागरिक बन्छन्, मुकुट लगाएका बिशपभन्दा धेरै टाढा।
- १७७३न्यु योर्कको एउटा पत्रिकामा “St. A Claus” को पहिलो छापिएको उल्लेख।
- १८०४जोन पिन्टार्डले New-York Historical Society स्थापना गरे र सेन्ट निकोलसलाई संरक्षक रोजे।
- १८०९वासिङ्टन अर्भिङले पाइप पिउने निकोलससहित आफ्नो न्यु योर्कको इतिहास प्रकाशित गरे।
- १८१०पिन्टार्डले उत्कीर्णक अलेक्ज्यान्डर एन्डरसनलाई ती सन्तको पहिलो अमेरिकी चित्र बनाउन लगाए, जसमा चिम्नीमा मोजा झुन्डिएका छन्।
- १८२१The Children’s Friend पुस्तिकाले “Sante Claus” लाई क्रिसमस इभमा एउटा रेनडियरले तानेको स्लेजमा उत्तरबाट आउँदै गरेको देखाउँछ।
सन् १८२१ को पुस्तिकाले एउटा मुख्य कुरा बदल्छ: भ्रमण अब ६ डिसेम्बरमा होइन, क्रिसमसअघिको रातमा हुन्छ। रेनडियरले स्लेज तानेको पनि यो पहिलो पटक हो। अब पात्रसँग एउटा नाम, एउटा मिति र यातायातको एउटा साधन छ।
St. Nicholas Center ले त्यही वर्ष न्यु योर्कका प्रकाशक विलियम बी. गिलीको Sancte Claus नामको एउटा प्रकाशन पनि औंल्याउँछ। हिज्जे अझै “Sante” र “Sancte” बीच दोधारमा छ, तर विचार त्यहीँ छ: चिसो ठाउँबाट आउने, बालबालिकाले पर्खने, असलहरूलाई पुरस्कार दिने एक आगन्तुक। उनलाई अब एउटा स्पष्ट चित्र मात्र चाहिन्छ।
सान्ता क्लजलाई स्लेज र आठ रेनडियर कसले दियो?
२३ डिसेम्बर १८२३ मा ओर्भिल एल. होलीले सम्पादन गर्ने न्यु योर्क राज्यको पत्रिका Troy Sentinel ले हस्ताक्षरविनाको एउटा कविता प्रकाशित गर्यो: “Account of a Visit from St. Nicholas”। न्यु योर्कका प्राध्यापक क्लेमेन्ट क्लार्क मूरलाई सन् १८३७ मा यसको लेखक भनियो, र सन् १८४४ मा आफ्नो कवितासङ्ग्रहमा समावेश गरेर उनले यसमाथि दाबी गरे। केही अनुसन्धाताहरू यसको श्रेय हेनरी लिभिङ्स्टन जुनियरलाई दिन्छन्, तर लिभिङ्स्टनले आफैं यसमाथि दाबी गरेको कुनै प्रमाण छैन।
कविताले लगभग सबै कुरा स्थिर गर्छ: क्रिसमसको रात, चिम्नीबाट ओर्लनु, सानो स्लेज, नामै लिएर बोलाइने आठ रेनडियर। सन् १८२३ को संस्करणमा अन्तिम दुईको नाम डन्डर र ब्लिक्सेम हो, जुन डच भाषामा “गर्जन” र “बिजुली” हुन्। पछि उनीहरू डोन्डर र ब्लिट्जन बने।
उनी गोलमटोल र मोटाघाटा थिए, एउटा साँच्चैको रमाइलो बूढो बौना, / र उनलाई देख्दा म आफूलाई रोक्न नसकी हाँसें।
कथावाचकले वर्णन गरेका आगन्तुक साना छन्, “टाउकोदेखि खुट्टासम्म” फर लगाएका, खरानी र कालो धुलोले ढाकिएका, दाँतमा पाइप च्यापेका, र हाँस्दा हल्लिने गोलो पेट भएका। कविताले उनका लुगाको रङबारे केही भन्दैन। यो कविता त्यही वाक्यमा टुङ्गिन्छ जुन लाखौं बालबालिका अझै पनि भन्छन्: “Happy Christmas to all, and to all a good-night” अर्थात् सबैलाई क्रिसमसको शुभकामना, र सबैलाई शुभरात्रि। यस्ता अरू पनि हाम्रो क्रिसमस गीत पृष्ठमा भेट्टाउनुहुनेछ।
सफलता तुरुन्तै मिल्यो। ट्रोयमा छापिएको एक वर्षपछि, सन् १८२४ मै यो पाठ चार वटा पञ्चाङ्गमा पुनः छापियो। त्यसपछि यसको चित्र धेरै पटक बनाइयो, सन् १८४८ मा टी. सी. बोयडले, अनि सन् १८६२ मा एफ. ओ. सी. डार्लीले। हरेक नयाँ संस्करणले कविताले खुला छोडेको कुनै न कुनै दृश्य विवरण थप्यो।
थोमस न्यास्टले आधुनिक सान्ता क्लजको चित्र कसरी बनाए?
थोमस न्यास्ट सन् १८४६ मा करिब छ वर्षको उमेरमा न्यु योर्क आइपुगे। गृहयुद्ध चलिरहेकै बेला सन् १८६२ मा उनी Harper’s Weekly मा भित्रिए। ३ जनवरी १८६३ मा पत्रिकाको आवरणले उनका पहिलो सान्ता क्लज देखायो: “Santa Claus in Camp”। ती बूढा मान्छे उत्तरी सेनाको एउटा शिविरमा स्लेजमा आइपुग्छन् र सैनिकहरूलाई उपहार बाँड्छन्। उनी झण्डाका रङमा ताराङ्कित ज्याकेट र धर्से पाइन्ट लगाएका छन्।
सोही अङ्कमा अझ आत्मीय दोस्रो चित्र पनि छ: क्रिसमस इभमा एउटी महिला र उनको बच्चा घरमा पर्खिरहेका छन्, युद्धभूमिमै रहेका पति र बुबाको चित्रको ठीक सामुन्ने। सन् १८६५ को अन्त्यतिर, युद्ध सकिएपछि, उनी टोपीमा होलीका पात लगाएर फर्किन्छन् र “Merry Christmas to all” भन्दै सबैलाई शुभकामना दिन्छन्।
म्यासाचुसेट्स हिस्टोरिकल सोसाइटीले सन् १८६३ देखि १८८६ बीच Harper’s Weekly का लागि न्यास्टले बनाएका क्रिसमसका ३३ वटा चित्र गनेको छ। सन् १८६६ मा उनले सान्ता क्लजलाई आफ्नो कार्यशालामा खेलौना तयार गर्दै देखाए। न्यास्टका कृतिहरूको सङ्ग्रह राख्ने डेलावेयर कला सङ्ग्रहालय भन्छ कि उनका चित्रहरू उत्तरी ध्रुवमा बसोबास गर्ने सान्ता क्लजका थाहा भएका पहिला सन्दर्भ हुन्। अब्राहम लिङ्कनले उनलाई “हाम्रा सबैभन्दा राम्रा भर्ती सार्जेन्ट” भनेका थिए भनिन्छ।
१ जनवरी १८८१ मा “Merry Old Santa Claus” प्रकाशित भयो, मुखमा पाइप र हातभरि खेलौना बोकेका गोलमटोल, दाह्रीवाला सान्ता क्लज। त्यसपछिका सबै चित्रकारहरूले यही चित्रबाट सुरु गरे। एउटा विवरण महत्त्वपूर्ण छ: Harper’s Weekly कालो र सेतोमा छापिन्थ्यो। न्यास्टले आकृति स्थिर गरे, पोसाकको रङ होइन, जुन प्रश्न हामी सान्ता क्लज किन रातो लुगा लगाउँछन्? मा केलाउँछौं।
अनि फ्रान्समा, Père Noël कहाँबाट आए?
फ्रान्समा सेन्ट निकोलस कहिल्यै हराएनन्। उनी विशेष गरी पूर्व र उत्तरमा, अल्सास, लोरेन र नोर-पा-द-कालेमा, ६ डिसेम्बरतिर आउँछन्। एउटा सानो गधाले मिठाईका डालाहरू बोक्छ। उनको पछिपछि पेर फुएतार हिँड्छन्, ती सन्तले फेरि जीवित पारेका तीन बालबालिकाको किंवदन्तीका पूर्व कसाई। सेन्ट-निकोला-द-पोरमा हरेक वर्ष हजारौं तीर्थयात्री शोभायात्रामा सहभागी हुन्छन्, र नान्सीमा यो किंवदन्ती नगरपालिका भवनको अगाडिपट्टि प्रक्षेपण गरिन्छ।
पत्रिका र पसलका झ्यालहरूबाट आएका, हामीले चिनेका Père Noël (पेर नोएल) ले विशेष गरी दोस्रो विश्वयुद्धपछि ठाउँ पाए। उनको आगमनलाई सबैले स्वागत गरेनन्। २३ डिसेम्बर १९५१ मा दिजोंको सेन्ट-बेनिन्य क्याथेड्रलको प्राङ्गणमा २५० बालबालिकाको अगाडि करिब तीन मिटर अग्लो Père Noël को पुतला जलाइयो। पादरीहरूको एउटा भागले उनलाई क्रिसमसलाई “मूर्तिपूजक बनाएको” आरोप लगायो। भोलिपल्टै सहरका मेयर क्यानन किरले नगरपालिका भवनको छानामा एक Père Noël देखा पार्न लगाए।
मानवशास्त्री क्लोड लेभी-स्ट्रसले यस घटनाबाट एउटा निबन्ध लेखे, “Le Père Noël supplicié” (यातना दिइएका Père Noël), जुन सन् १९५२ मा Les Temps modernes मा प्रकाशित भयो। त्यसमा उनले यो पात्रको द्रुत फैलावटलाई युद्धपछिको अमेरिकी प्रभावसँग जोडे।
दस वर्षपछि, सन् १९६२ मा, हुलाक मन्त्री जाक मारेतले बालबालिकाका पत्रको जवाफ दिन एउटा सेवा सुरु गरे। पहिलो आधिकारिक जवाफ उनकी बहिनी, मनोविश्लेषक फ्रान्स्वाज दोल्तोले लेखेकी थिइन्। आज पत्रहरू जिरोन्दको लिबुर्नमा हेरिन्छन्, र अझै पनि सान्ता क्लजलाई पत्र लेख्न सकिन्छ।
के सान्ता क्लज साँचो कथा हो?
कथाको मूलमा रहेका मानिस साँच्चै थिए। मायराका निकोलस चौथो शताब्दीमा बाँचे, सन् ३२५ मा नाइसियामा सहभागी भए र उनका पवित्र अवशेष सन् १०८७ देखि बारीमा छन्। बाँकी कुरा शताब्दीऔंको क्रममा थपिँदै गए: सन् १७७३ मा न्यु योर्कमा नाम, सन् १८२१ मा क्रिसमसको रात र रेनडियर, सन् १८२३ मा आठ रेनडियर र चिम्नी, सन् १८६० को दशकमा न्यास्टसँगै उत्तरी ध्रुव र कार्यशाला।
सान्ता क्लजलाई कसले सिर्जना गर्यो?
कुनै एक व्यक्तिले होइन। पिन्टार्डले सन्तलाई रोजे, अर्भिङले उनलाई परिचित बनाए, सन् १८२३ को कविताका लेखकले उनलाई रेनडियर दिए, न्यास्टले उनको अनुहार कोरे। बीसौं शताब्दीका विज्ञापनकर्ताहरूले, कोका-कोलासमेत, पहिले नै स्थिर भइसकेको चित्रलाई अपनाए। यो अन्तिम कुरा हामी के कोका-कोलाले सान्ता क्लजको आविष्कार गर्यो? मा विस्तारमा बताउँछौं।
के सान्ता क्लज येशूबाट प्रेरित हुन्?
होइनन्। क्रिसमसले येशूको जन्म मनाउँछ, तर सान्ता क्लज अर्कै पात्रबाट आएका हुन्: सेन्ट निकोलस, एक बिशप। उनको भ्रमण केवल ६ बाट २४ डिसेम्बरमा सर्यो, जसरी सन् १८२१ को पुस्तिकाले देखाउँछ। साँझ परेपछि उनको यात्रा पछ्याउन Santa Tracker मा जानुहोस्, र उनको आफ्नै शब्दमा कथाका लागि सान्ता क्लजको कथा मा।
स्रोतहरू
- St. Nicholas Center, Who is St. Nicholas?
- St. Nicholas Center, Origin of Santa Claus
- St. Nicholas Center, Saint Nicolas en France
- Wordorigins.org, Santa Claus
- Wikipedia, A Visit from St. Nicholas
- Project Gutenberg, ’Twas the Night before Christmas: A Visit from St. Nicholas
- Massachusetts Historical Society, Santa Claus in Camp, महिनाको वस्तु, डिसेम्बर २०२०
- American Battlefield Trust, The Man Behind Merry Old Santa Claus
- Delaware Art Museum, Thomas Nast and the Making of the American Santa Claus
- macommune.info (AFP), Il y a 70 ans, le clergé brûlait le Père Noël à Dijon
- Bernard Quaritch, Lévi-Strauss, Le Père Noël supplicié, 1952
- The Connexion, Letters from Santa a French idea, 2017
