Дали Дедо Мраз е елф? Истрага за еден збор од 1823 година

Зошто се вели дека Дедо Мраз е елф?

Сè започнува од еден стих, но и остатокот од песната оди во иста насока. Уште пред да се појави зборот *elf*, раскажувачот, разбуден среде ноќ, гледа како пристигнуваат „a miniature sleigh, and eight tiny reindeer“, минијатурна санка и осум ситни ирваси. Возачот е „a little old driver, so lively and quick“, мал старец, жив и брз.

Портретот што следува е портрет на ситен лик. Тој е „dressed all in fur, from his head to his foot“, покриен со саѓи и пепел, и личи на торбар што го отвора својот бовчалак. Има „a little round belly“, мало тркалезно стомаче, „droll little mouth“ извиена како лак, и меѓу забите стиска луле. Песната ги натрупува *little*, *tiny* и *miniature*, како сè да сака да го сведе на мерката на еден покрив.

Потоа доаѓа заминувањето. Гостинот става прст на страната од носот, кимнува со главата и се искачува низ оџакот. За старец со обична висина, подвигот би бил бесмислен. За елф, речиси е секојдневен. Во 2014 година, една статија на Универзитетот Канисиус во Бафало вака го сумираше Дедо Мраз од песната: „a little guy“, мал човечец, способен да се качува и да слегува низ оџаците со вештина на дух.

Што значел зборот „elf“ во 1823 година?

Англискиот збор *elf* доаѓа од староанглиското *ælf*. Има роднини во сите германски јазици: *álfr* во старонордискиот, *alp* во старовисокогерманскиот, каде што означува злобен дух. Лингвистите го поврзуваат со корен што значи „бел“, истиот од латинското *albus*. Првобитниот елф можеби бил „белиот“, „светлиот“. Неговата трага ја наоѓаме во имиња како Алфред, буквално „совет на елфите“.

Тие први елфи не биле мали. Во 1590 година, во *The Faerie Queene*, Едмунд Спенсер сè уште зборува за суштества со човечка висина. Пресвртот се случува во истото време, во театарот. Во *Сон на летната ноќ*, околу 1595 година, Шекспир прикажува ситни, воздушести елфи. Заедно со поетот Мајкл Дрејтон, тој за два века ја воспоставува идејата дека елфот, како и самовилата, е џебно суштество.

Токму ова значење го имал на ум авторот од 1823 година: мало, живо, малку палаво суштество, дојдено од друг свет. Единаесет години порано, во 1812 година, браќата Грим ја објавиле бајката *Џуџињата и чевларот*, во која двајца мали човечиња, *Wichtelmänner* во германскиот оригинал, секоја ноќ тајно ги довршуваат чевлите на еден сиромашен чевлар. Кога сопружниците им сошиваат облека за да им се заблагодарат, тие си одат танцувајќи и никогаш повеќе не се враќаат. Елф што работи ноќе за да израдува некого без да се покаже: сликата имала сè за да му се допадне на авторот на една божиќна песна.

А францускиот збор „lutin“?

Тој доаѓа од многу подалеку. Според речникот Trésor de la langue française, *lutin* потекнува од латинското *Neptunus*, богот на морето, кој на крајот на антиката станал паганско демонско суштество. Кретјен де Троа пишува *netun* околу 1176 година, Вас пишува *luitun*. Зборот веројатно бил повлечен кон *nuit*, ноќ, бидејќи тие духови излегувале ноќе, а потоа кон *luitier*, борење. Ди Беле пишува *lutin* во 1558 година, а уште од 1680 година зборот означува и живо и палаво дете. Затоа францускиот превод на *jolly old elf* како „joyeux vieux lutin“ е сосема погоден.

Дали Дедо Мраз бил мал уште пред 1823 година?

Две години пред песната, во 1821 година, њујоршкиот печатар Вилијам Б. Гили објавува мала џебна книшка, *The Children’s Friend*, подарувана како новогодишен подарок на децата „од пет до дванаесет години“. Во неа стои *Old Santeclaus with Much Delight*, песна без име на авторот, илустрирана со осум гравури во боја. Тоа се првите објавени слики на Дедо Мраз и првата употреба на литографијата во Соединетите Американски Држави.

Овој Santeclaus пристигнува на Бадник, а не повеќе на 6 декември, денот на Свети Никола. Тој вози ирвас над покривите и снежните пространства и веќе носи црвено. Задржува и една посторога црта: на непослушните деца им остава долга црна брезова прачка. Книшката не ја наведува неговата висина. Гравурите, пак, го прикажуваат на покривите, во мерка со оџаците.

Уште порано, во 1809 година, Вашингтон Ирвинг го направил Свети Никола њујоршки лик во својата *Историја на Њујорк*. Универзитетот Канисиус нагласува: Никола на Ирвинг сè уште не е веселиот стар елф што го познаваме. За целата приказна за преминот од епископот до њујоршкиот лик, прочитајте ја вистинската приказна за Дедо Мраз.

Како пораснал Дедо Мраз?

Главниот виновник се вика Томас Наст. Пристигнат во Соединетите Држави на околу шестгодишна возраст, во 1846 година, тој црта за *Harper’s Weekly* за време на Американската граѓанска војна. На 3 јануари 1863 година, на насловната страница, неговиот прв Дедо Мраз дели подароци во логор на Унијата, во јакна со ѕвезди и пругасти панталони. Меѓу 1863 и 1886 година, Наст објавува 33 божиќни цртежи во списанието.

Цртеж по цртеж, тој го оформува ликот. Според Универзитетот Канисиус, Наст го претвора Дедо Мраз од „веселиот стар елф“ на Мур, мал човечец, во весел џин со бела брада, и го црта поголем од природна големина, бидејќи така го очекуваме. Во 1866 година го прикажува во неговата работилница како прави коњчиња за лулање и шие фустанчиња за кукли, со книга за однесувањето на децата при рака.

1. 1821*The Children’s Friend*: првите гравури на еден Santeclaus, на покривите, со ирвас.
2. 1823Песната од Троја го опишува како „jolly old elf“ со минијатурна санка.
3. 1863Првиот Дедо Мраз на Томас Наст на насловната страница на *Harper’s Weekly*.
4. 1866Наст го прикажува во неговата работилница, среде играчките.
5. 1881„Merry Old Santa Claus“, најпознатиот портрет на Наст до денес.

Уметничкиот музеј во Делавер, кој чува збирка на Наст, нему му ги припишува и првите спомнувања на Дедо Мраз што живее на Северниот пол и води работилница. Човек што раководи со фабрика за играчки за целиот свет тешко можел да се собере во минијатурна санка. Елфот од 1823 година исчезнал од сликите, како што раскажува нашата статија колку години има Дедо Мраз.

Нисе и томте: северните братучеди на Дедо Мраз

Во Скандинавија сродството меѓу Дедо Мраз и малите суштества е уште подиректно. Данскиот и норвешкиот *nisse*, шведскиот *tomte* и финскиот *tonttu* се домашни духови од фолклорот. Живеат под подот на фармата, оборот или амбарот, ги чуваат животните и помагаат во работата ако човек е коректен со нив. Ако се навредат, прават лоши шеги.

Нивната висина се разликува од приказна до приказна. Една шведска традиција зборува за еден аршин, околу 60 сантиметри, а еден шведско-американски извор за 60 до 90 сантиметри. Ги опишуваат со црвена капа и облека од сива волна. Традиционалниот дански нисе е голобрад како дете: брадата дошла подоцна. На Бадник навечер им оставаат чинија каша, со путер, мед или, во Норвешка, *rømmegrøt*, каша со павлака.

Во XIX век овие чувари на фармата стануваат носители на подароци. Уште во 1840-тите дански уметници го прикажуваат нисето како ги носи божиќните подароци. Во Шведска, Јени Нистрем за Виктор Ридберг ги илустрира *Авантурите на малиот Виг на Бадник* во 1875 година, а потоа и песната *Tomten* во 1881 година. Националниот музеј во Стокхолм ја смета за првата шведска уметничка што на традиционалниот Дедо Мраз му дала сопствен карактер. Така се родил *jultomte*, божиќниот томте.

И самото име ја раскажува оваа средба. Според една хипотеза, *nisse* доаѓа од Нилс, данската форма на Никола, што би го направило мал роднина на Свети Никола. Зборот *tomte*, пак, доаѓа од *tomt*, земјиштето на кое се гради куќата. За да видите како го викаат Дедо Мраз во секоја северна земја, прочитајте ги имињата на Дедо Мраз низ светот.

Од каде доаѓаат елфите од работилницата?

Ако Дедо Мраз пораснал, кој ја презел улогата на елфот? Цела екипа. Често се пишува дека Луиза Меј Алкот, идната авторка на *Малите жени*, била првата што зборувала за божиќни елфи, во збирката наречена *Christmas Elves*, напишана околу 1855 година. Library of America повикува на претпазливост: Алкот имала дваесет и три години, збирката никогаш не била објавена, а ракописот е изгубен или уништен. Никој не знае како изгледале нејзините елфи.

Првата широко раширена слика е подобро документирана. Во 1873 година божиќната насловна страница на *Godey’s Lady’s Book*, женско списание од Филаделфија, го прикажува Дедо Мраз опкружен со играчки и елфи, со натписот: „Еве идеја за подготовките што се прават за децата да ги добијат своите играчки за Божиќ.“ Во 1876 година Остин Томпсон ја објавува *The House of Santa Claus*, бајковита претстава за неделните училишта, која ја презема идејата.

• 1932: Волт Дизни го пушта краткиот филм *Santa’s Workshop*, во кој Дедо Мраз и неговите елфи го подготвуваат патувањето.
• 1964: *Рудолф, ирвасот со црвен нос*, анимиран кадар по кадар, им дава на елфите важна улога.
• 1985: *Santa Claus: The Movie* ги прикажува како еснаф на занаетчии што ги прават играчките рачно.
• 1994: Во *The Santa Clause* елфите ги играат деца и тинејџери.

Оттогаш поделбата на улогите е стабилна: Дедо Мраз со човечка висина, а околу него елфи што прават, пакуваат и ги чуваат ирвасите. Нашите елфи имаат своја страница, а нивната работа е детално опишана во нашата статија кои се елфите на Дедо Мраз.

Човек одгледан од волшебни суштества

Неколку приказни го решиле прашањето на свој начин: Дедо Мраз не е елф, но пораснал меѓу нив. Првата ја потпишува Л. Френк Баум, авторот на *Волшебникот од Оз*. Во *The Life and Adventures of Santa Claus*, објавена во 1902 година и илустрирана од Мери Каулс Кларк, едно бебе го наоѓа во шумата Барзи Ак, „главниот шумар на светот“. Нимфата Нецила го посвојува и го нарекува Неклаус, а Клаус е скратеница од тоа име.

Баум инсистира на една точка: Клаус е смртен, расте ден по ден меѓу бесмртните. Текстот дури наведува дека „никогаш не бил многу висок човек“. Рилсите, чуварите на цвеќињата, му ги даваат своите бои за да ги обои играчките. Кнуксите, чуварите на животните, на крајот дозволуваат два елена, Глоси и Флоси, да му ја влечат санката, но само на Бадник. Кога ќе остари, Ак им предлага на бесмртните да му го подарат Плаштот на бесмртноста. Гласањето е поволно и плаштот оттогаш е дел од неговото битие.

Шемата се враќа на телевизија во 1970 година: во *Santa Claus Is Comin’ to Town* на Ренкин/Бас, бебето Крис го прибираат Крингловци, семејство елфи што прават играчки. Во 2003 година филмот *Elf* на Џон Фавро ја превртува ситуацијата. Бебе од сиропиталиште се вовлекува во вреќата на Дедо Мраз, стигнува на Северниот пол и расте меѓу елфите, посвоено од Тато Елф, кого го игра Боб Њухарт. Бади, кого го игра Вил Ферел, се смета за елф сè до зрелоста. При снимањето се користела принудна перспектива наместо дигитални ефекти, за тој да изгледа огромен покрај нив.