საიდან მოვიდნენ თოვლის ბაბუას ირმები? 1821 წლის წიგნაკიდან რუდოლფამდე

როდის ჩნდება ირემი პირველად თოვლის ბაბუასთან ერთად?

1821 წელს ნიუ-იორკელი სტამბის მფლობელი უილიამ ბ. გილი აქვეყნებს პატარა ბროშურას სათაურით The Children’s Friend: A New-Year’s Present, to the Little Ones from Five to Twelve. მასში ანონიმური ლექსია, რომელიც დღეს თავისი პირველი სტრიქონით არის ცნობილი, „Old Santeclaus with Much Delight“, და რვა გაფერადებული გრავიურა. ეს ყველაზე ძველი ცნობილი პუბლიკაციაა, სადაც თოვლის ბაბუას ციგას ირემი ეწევა. იელის უნივერსიტეტის ბაინეკის ბიბლიოთეკაში მისი ერთი ეგზემპლარი ინახება.

პირველ გრავიურაზე ერთი, უსახელო ირემი ციგას ეწევა, რომელზეც ფირფიტაა წარწერით „REWARDS“, ანუ ჯილდოები. მოხუცს კარგი ბავშვებისთვის საჩუქრები მოაქვს. დანარჩენებს კი არყის წკეპლას უტოვებს, რომელსაც ტექსტი ღმერთის მიერ ბავშვების გამოსასწორებლად ნაბოძებ იარაღად წარმოგვიდგენს. ეს ძალიან შორსაა დღევანდელი შემწყნარებელი პერსონაჟისგან.

წიგნაკი თარიღსაც ცვლის. ვიზიტი აღარ ხდება 6 დეკემბერს, წმინდა ნიკოლოზის დღეს, არამედ შობის წინა ღამეს. არც ავტორი და არც მხატვარი არ არის დადგენილი. ავტორობის დადგენის სპეციალისტმა დონ ფოსტერმა მასში კლემენტ კლარკ მურის ხელი დაინახა, მაგრამ ეს ჰიპოთეზა სადავოდ რჩება. პერსონაჟის დაბადებას ვყვებით სტატიაში თოვლის ბაბუას ნამდვილი ისტორია.

როგორ გადავიდა თოვლის ბაბუა რვა ირემზე?

1823 წლის 23 დეკემბერს ნიუ-იორკის შტატის ქალაქ ტროის გაზეთი Sentinel ხელმოუწერლად აქვეყნებს „A Visit from St. Nicholas“-ს. 1837 წელს ის კლემენტ კლარკ მურს მიაწერეს, რომელიც 1844 წელს თავის Poems-ში მას საკუთარად აცხადებს; სხვები მას ჰენრი ლივინგსტონს მიაწერენ. მთხრობელი ხედავს, როგორ მოდის „მინიატურული ციგა და რვა პაწაწინა ირემი“, რომლებიც შემდეგ სათამაშოების ტვირთით „სახურავამდე“ ადიან.

ტროიში დაბეჭდილ ვერსიაში ბოლო ორ ირემს დუნდერი და ბლიქსემი ჰქვია, ჰოლანდიურად „ქუხილი“ და „ელვა“, ნიუ-იორკის ჰოლანდიური წარსულის მინიშნება. მური 1844 წლის გამოცემაში მათ დონდერსა და ბლიცენს არქმევს, რომ გერმანულს მიუახლოოს. ფორმა დონერი მხოლოდ XX საუკუნის დასაწყისში მკვიდრდება.

რვა წმინდა რიცხვად ერთ დღეში არ ქცეულა. 1902 წელს ლ. ფრენკ ბაუმი, „ოზის ჯადოქრის“ ავტორი, აქვეყნებს The Life and Adventures of Santa Claus-ს ათი ირმით, რომელთა წინა წყვილს ფლოსი და გლოსი ჰქვია. ბავშვებს მაინც 1823 წლის სია დაამახსოვრდათ. თარგმანებში სახელები გამოცემების მიხედვით იცვლებოდა, და მათ ვადარებთ სტატიაში თოვლის ბაბუას ირმების სახელები.

რატომ ირმები და არა ცხენები?

არც 1821 წლის წიგნაკი და არც 1823 წლის ლექსი თავის არჩევანს არ ხსნის. ის, რაც ვიცით, ისაა, რომ ირემი ევროპელი მკითხველებისთვის დიდი ხანია შორეული ჩრდილოეთის სიმბოლო ცხოველი იყო, და სიცივიდან მოსულ სტუმარს ძნელად თუ შეეძლო ურიკით ჩამოსვლა. ორი ძველი დოკუმენტი გვიჩვენებს, როდიდან ვრცელდება ეს სახე.

დაახლოებით 890 წელს მდიდარი ნორვეგიელი, სახელად ოტარი, ანუ ოჰთერე, თავის მოგზაურობებს ინგლისში მეფე ალფრედ დიდს უყვება. ის ყველა სხვა ნორვეგიელზე უფრო ჩრდილოეთით ცხოვრობს, ჰოლოგალანდში. მას ჯერ კიდევ ექვსასი მოშინაურებული ირემი ჰყავს, რომლებიც არ გაუყიდია, მათ შორის ექვსი ძალიან ძვირფასი „მისატყუებელი“ ირემი, რომლებსაც საამები გარეული ირმების დასაჭერად იყენებენ. გარდა ამისა, მას მხოლოდ ოცი ძროხა, ოცი ცხვარი და ოცი ღორი ჰყავს. მისი მონათხრობი, რომელიც ისტორიკოს ოროსიუსის ინგლისურ თარგმანშია ჩართული, ძველ ინგლისურში სიტყვა „ირმის“ პირველ გამოჩენას შეიცავს, ფორმით hranas.

1673 წელს ფრანკფურტში გამოდის უფსალის პროფესორის, იოჰანეს შეფერუსის Lapponia. ნაშრომი, რომელიც უნივერსიტეტის კანცლერმა მაგნუს დე ლა გარდიმ შეუკვეთა, სხვა საკითხებთან ერთად ერთი ჭორის გაქარწყლებას ისახავდა მიზნად: ევროპაში ამბობდნენ, რომ შვედეთის გამარჯვებები რაღაცით საამების ჯადოქრობას ევალებოდა. შეფერუსი ლაპლანდიაში არასოდეს ყოფილა. ის ეყრდნობა ჩრდილოეთ შვედეთის მღვდლების მონათხრობებს და კერძო კოლექციების საამურ ნივთებს.

წიგნი ინგლისურად ოქსფორდში 1674 წელს ითარგმნება, გერმანულად 1675 წელს, ფრანგულად 1678 წელს და ჰოლანდიურად 1682 წელს. მისი 26 ხის გრავიურიდან ერთზე კაცია გამოსახული ციგაში, რომელსაც ირემი ეწევა. მკითხველთა თაობებისთვის ლაპლანდია, უპირველეს ყოვლისა, სწორედ ესაა: თოვლი, დაბალი ციგა და შებმული ირემი.

საიდან მოდის სიტყვა reindeer?

ინგლისური reindeer სკანდინავიური ენებიდანაა ნასესხები, როგორიცაა ძველი ისლანდიური hreindýri ან შვედური rendjur. პირველი ნაწილი, rein, გაურკვეველი წარმოშობის გერმანიკული ძირიდან მოდის, ალბათ ცხოველის რქებთან დაკავშირებული. მეორე, deer, თავდაპირველად ნებისმიერ ცხოველს აღნიშნავდა. ოტარის მონათხრობის შემდეგ სიტყვა ინგლისურში მხოლოდ დაახლოებით 1440 წელს ჩნდება ხელახლა.

ვინ ზრდის ნამდვილ ირმებს? ლაპლანდიის საამი მეჯოგეები

საამები ცხოვრობენ ნორვეგიის, შვედეთისა და ფინეთის ჩრდილოეთში და რუსეთში, კოლის ნახევარკუნძულზე. Nordregio, ჩრდილოეთის მინისტრთა საბჭოს კვლევითი ინსტიტუტი, მათ რაოდენობას 65 000-დან 100 000-მდე აფასებს: დაახლოებით 40 000 ნორვეგიაში, 15 000-დან 25 000-მდე შვედეთში, დაახლოებით 10 000 ფინეთში და დაახლოებით 2 000 რუსეთში. ეს შეფასებებია, რადგან ამ ქვეყნებიდან არცერთი არ აღრიცხავს ეთნიკურ წარმოშობას. Nordregio ათ საამურ ენას ითვლის. ირმებს საამების მხოლოდ ნაწილი ზრდის.

ნორვეგიაში მეჯოგეები ერთად მუშაობენ სიიდაში, მესაკუთრეთა ჯგუფში, რომელიც ერთობლივად უვლის ირმებს გარკვეულ ტერიტორიაზე. 2006-2007 წლებში ქვეყანაში 556 სიიდა იყო და 2 936 ადამიანი, ვინც მეირმეობით ცხოვრობდა. ხელობა 1960-იან წლებში შეიცვალა იმით, რასაც მეირმეობის საერთაშორისო ცენტრი თოვლმავლის რევოლუციას უწოდებს, რასაც მოჰყვა კვადროციკლები, მოტოციკლები და შვეულმფრენები. მთავარი პროდუქტი ხორცია, ასევე ტყავი, ძვლები და რქები.

• ნორვეგია: დაახლოებით 241 000 ირემი 2007 წელს, ჯოგი, რომელიც დაახლოებით 200 000 სულის ფარგლებში მერყეობს.
• შვედეთი: დაახლოებით 220 000 ირემი 2007 წელს, XX საუკუნის განმავლობაში 150 000-დან 300 000-მდე.
• ფინეთი: დაახლოებით 207 000 ირემი 2004-2005 წლებში, 1970-იან და 1980-იან წლებში 250 000-ს ზემოთ პიკით.
• ყურის ნიშნები: ყოველ ნუკრს თავისი პირველი წლის 31 ოქტომბრამდე უნდა ჰქონდეს მესაკუთრის რეგისტრირებული ნიშანი; შვედეთში ოცამდე დამტკიცებული ჭდეა, რომლებიც ოცდაათამდე სხვადასხვა გზით კომბინირდება, თითოეულს საკუთარი სახელით.

ნორვეგიაში 2007 წლის კანონი მეირმეობის შესახებ საამების საძოვრების ზონაში ირმების ფლობის უფლებას ყურის ნიშანს უკავშირებს, რაც გულისხმობს, რომ პირი საამია და მეირმეობა მისი, მისი მშობლის ან ბებია-ბაბუის მთავარი საქმიანობაა. შვედეთში ოლქის ადმინისტრაცია ირმების ზღვარს თითოეული საამური სოფლისთვის ადგენს, მაგრამ არა თითოეული მესაკუთრისთვის. აღრიცხვა გაზაფხულზე, ნუკრების დაბადებამდე ტარდება.

როგორ მოხვდნენ ნამდვილი ირმები ამერიკაში?

ალასკაში სიტყვა „ირემი“ მხოლოდ შინაურ ცხოველებს აღნიშნავს; მათ გარეულ ნათესავებს, იმავე სახეობისას, კარიბუს ეძახიან. 1891 წელს მისიონერი შელდონ ჯექსონი და უილიამ ტ. ლოპი პირველ ირმებს ციმბირიდან ჩამოიყვანენ. შედეგები იმედს აცრუებს, და ჯექსონი ლაპლანდიას მიმართავს: ის მეჯოგეებს სკანდინავიურ გაზეთებში განცხადებებით იწვევს, და პირველი ჯგუფი 1894 წელს ჩამოდის.

1. 1891შელდონ ჯექსონი და უილიამ ტ. ლოპი პირველ ირმებს ციმბირიდან ალასკაში შემოიყვანენ.
2. 1894ჩამოდის საამი მეჯოგეების პირველი ჯგუფი, რომელსაც ადგილობრივი შეგირდების მომზადება ევალება.
3. 1898სამთავრობო ექსპედიცია: 500-ზე მეტი ირემი და მათი მეჯოგეები ნიუ-იორკზე, შემდეგ სიეტლზე გაივლიან ალასკისკენ მიმავალ გზაზე.
4. 1900კონტრაქტების დასასრული: ზოგი რჩება, ზოგი ოქროს ციებ-ცხელებას მიჰყვება ან ლაპლანდიაში ბრუნდება.
5. 1926Lomen Company და უნივერმაღი Macy’s იწყებენ საშობაო აღლუმებს თოვლის ბაბუითა და ირმებშებმული ციგებით.

1898 წლის ექსპედიცია 1897 წლის 18 დეკემბრის კანონს პასუხობს, რომელიც 200 000 დოლარს გამოყოფს, რადგან ჯექსონს კლონდაიკის ოქროს მაძიებლებში შიმშილისა ეშინია. 1898 წლის 24 იანვარს ხელმოწერილი კონტრაქტი ითვალისწინებს ორწლიან სამუშაოს, უფასო მკურნალობას და სკოლას ბავშვებისთვის. ცოლებთან და ბავშვებთან ერთად ჯგუფი 170 ადამიანს ითვლის, საამებს, ნორვეგიელებს, შვედებს და ფინელებს.

1920-იან წლებში ალასკის ჯოგები 100 000 სულს ბევრად აჭარბებს, და ძმები ლომენების კომპანიას მათი ხორცისა და ბეწვის მთელ ქვეყანაში გაყიდვა სურს. 1926 წელს ის Macy’s-თან ერთად აწყობს საშობაო აღლუმებს, სადაც თოვლის ბაბუები ნამდვილი ირმებით შებმული ციგებით ჩამოდიან, რომლებსაც საამი და ადგილობრივი მეჯოგეები მართავენ. ამ აღლუმების პირველ თოვლის ბაბუას მატის ივარ კლემენტსენ ნილიკა ჰქვია. პორტლენდი, სენტ-პოლი, ბოსტონი, ჩიკაგო და ბრუკლინი მათ 1930-იან წლებამდე ხედავენ.

ლომენები გაზეთებში ბავშვების ყალბ წერილებსაც აქვეყნებინებენ, რომლებიც კითხულობენ, მოვა თუ არა თოვლის ბაბუა თავისი ირმებით. მეირმეობის საერთაშორისო ცენტრი, რომელიც ამ ეპიზოდს გადმოგვცემს, კარლ ლომენში, მეტსახელად „ირმების მეფეში“, თოვლის ბაბუასა და მისი შებმული ირმების კომერციული ვერსიის ერთ-ერთ შემქმნელს ხედავს. ნამდვილი წერილის დასაწერად, ყოველგვარი კომერციული მიზნის გარეშე, გადადით ჩვენს წერილის გვერდზე.

საიდან მოდის რუდოლფი, წითელცხვირა ირემი?

რუდოლფი ჩიკაგოს ერთ ოფისში დაიბადა. 1939 წელს უნივერმაღების ქსელმა Montgomery Ward-მა თავის ერთ-ერთ სარეკლამო ტექსტების ავტორს, რობერტ ლ. მეის, დარტმუთის 1926 წლის კურსდამთავრებულს, სთხოვა საშობაო წიგნაკი, რომელსაც ბავშვებს აჩუქებდნენ. მეიმ ირემი აირჩია და იგი დიდგულიან მახინჯ იხვის ჭუჭულად აქცია. მოგვიანებით იტყვის, რომ საკუთარი ბავშვობით შთაგონდა, მორცხვი, პატარა ბიჭისა, რომელსაც გუნდებში არასოდეს ირჩევდნენ პირველს.

ტექსტს ის დაახლოებით ორმოცდაათ საათში წერს, საშინელ წელს: მისი მეუღლე ეველინი, რომელსაც კიბო სჭირს, 1939 წლის 28 ივლისს კვდება. დენვერ გილენი, ქსელის გრაფიკული განყოფილების მხატვარი, მას და მის ქალიშვილ ბარბარას ზოოპარკში ახლავს ირმების შესასწავლად. გავრცელება 1939 წლის 1 ნოემბერს იწყება და სეზონის განმავლობაში 2,4 მილიონი ეგზემპლარი ვრცელდება. ომის დროს ქაღალდის ნაკლებობის გამო ხელახალი გამოცემა 1946 წლამდე ელოდება: კიდევ 3,6 მილიონი ეგზემპლარი.

1947 წლის 1 იანვარს Montgomery Ward-ის ხელმძღვანელობა უფლებებს მეის გადასცემს, რომელიც პირველი მეუღლის საავადმყოფოს ხარჯებით იყო დავალიანებული. მისი ცოლისძმა, ჯონი მარქსი, 1949 წელს სიმღერას წერს. ჯინ ოტრი მას 1949 წლის 27 ივნისს ჩაწერს, Columbia სექტემბერში გამოსცემს და 1949 წლის შობისთვის ის ამერიკული გაყიდვების პირველ ადგილზე გადის: პირველ სეზონში 1,75 მილიონი ფირფიტა, მისი ვერსიისთვის ჯამში 12,5 მილიონი.

1964 წლის 6 დეკემბერს NBC აჩვენებს კადრ-კადრ ანიმაციურ ფილმს, რომელიც Videocraft International-მა, მომავალმა Rankin/Bass-მა, აწარმოა General Electric Fantasy Hour-ის ფარგლებში. მთხრობელი ბერლ აივზია. ფილმში შევხვდებით ჰერმის, ელფს, რომელიც სტომატოლოგობაზე ოცნებობს, და მიტოვებული სათამაშოების კუნძულს. ფილმი 1964 წლიდან ყოველ წელს მეორდება, ეს ამერიკულ ტელევიზიაში საშობაო გადაცემის ყველაზე ხანგრძლივი მეფობაა. სიმღერა იპოვეთ ჩვენს საშობაო სიმღერებს შორის.

თოვლის ბაბუას ირმები მდედრები არიან?

ეს კითხვა ყოველ ზამთარს ბრუნდება და სერიოზული საფუძველი აქვს. ალასკის თევზჭერისა და ნადირობის დეპარტამენტის თანახმად, ჩრდილოეთის ირემი, ანუ კარიბუ, ირმისებრთა ოჯახის ერთადერთი წარმომადგენელია, რომლის ორივე სქესს რქები აქვს. ზრდასრული მამრების რქები დიდი და მასიურია, მდედრებისა კი უფრო მოკლე და წვრილი.

ყველაფერი რქების ცვენის კალენდარზეა დამოკიდებული. ყველაზე დიდი მამრები თავისას ოქტომბრის ბოლოს კარგავენ, შეწყვილების სეზონის შემდეგ. ახალგაზრდა მამრები და არაორსული მდედრები მათ აპრილამდე ინარჩუნებენ, ორსული მდედრები კი ნუკრის დაბადებამდე, მაისის ბოლოს ან ივნისის დასაწყისში. ასე რომ, ირემი, რომელსაც 24 დეკემბერს ჯერ კიდევ დიდი რქები ადგას, დიდი ალბათობით მდედრია, ან ახალგაზრდა მამრი. დიდ მამრებს კი თავი უკვე შიშველი აქვთ.

როგორ გამოიყურება ნამდვილი ირემი?

• წონა: 80-დან 120 კგ-მდე ზრდასრული მდედრისთვის, საშუალოდ 159-დან 182 კგ-მდე მამრისთვის, რეკორდებით 318 კგ-მდე.
• ჩლიქები: განიერი და ჩაზნექილი, ისინი იშლება, რომ ცხოველი თოვლზე დაიჭიროს, და ნიჩბებად გამოდგება, როცა ცურავს.
• მოგზაურობები: ზოგი ჯოგი ზაფხულისა და ზამთრის საძოვრებს შორის 640 კმ-მდე მიგრირებს და დღეში 80 კმ-ის გავლა შეუძლია.
• ზამთრის მენიუ: მღიერები, ცნობილი „ირმის ხავსი“, მშრალი ისლები და პატარა ბუჩქები, როგორიცაა მოცვი.
• თვალები: თვალის ფსკერზე არეკვლითი ფენა ზაფხულში ოქროსფრიდან ზამთარში მუქ ლურჯამდე იცვლება, ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯისა და ტრომსოს უნივერსიტეტის 2013 წელს გამოქვეყნებული კვლევის თანახმად.

შეუძლიათ ირმებს ფრენა?

არცერთი ძველი ტექსტი ამას თოვლის ბაბუას ირემზე არ ამბობს 1821 წლამდე, როცა ის უკვე „ბუხრების თავზე“ მიქრის. დროში უფრო შორს, მონღოლეთისა და ალთაის „ირმის ქვები“, სულ მცირე 3 000 წლის საფლავის სტელები, ხშირად წაგრძელებულრქიან ირმისებრებს აჩვენებს, რომლებიც თითქოს მიფრინავენ. ზოგჯერ წერენ, რომ მფრინავი ირმები შამანებიდან მოდის, რომლებიც ბუზმარწყვას იღებდნენ: მეირმეობის საერთაშორისო ცენტრი ამ მონათხრობების უმეტესობას ფანტაზიად და უზუსტოდ მიიჩნევს. სოფელში ახსნა უფრო მარტივია, და მისი ნახვა შეიძლება სოფლის რუკაზე.