Jól í Bretlandi: Father Christmas, crackers, jólaávarp konungs og Boxing Day

Father Christmas eða Santa: hver heimsækir bresk börn?

Bresk börn segja jöfnum höndum Father Christmas og Santa. Sá fyrri er gömul ensk persóna, frekar tákngervingur hátíðarinnar en gjafaberi, sem Ben Jonson lét þegar tala á sviði árið 1616. Sá síðari kom frá Ameríku með sleðann og hreindýrin á sjöunda áratug 19. aldar, og þeir tveir runnu saman í eitt á áttunda áratugnum. Sagt er frá því hvernig græna kápan vék fyrir rauða búningnum í greininni okkar um búning jólasveinsins.

Lengi vel fór bréfið ekki í póst heldur í arininn. Það var lagt yfir logana og trekkurinn bar það upp á við, í átt að norðurpólnum. Bókasafnsfræðingur við Oxford-háskóla segist hafa gert þetta á hverju ári sem barn. Sum bréf komust aldrei til himins: árið 1996 fundu verkamenn eitt fast í reykháfi svefnherbergis, dagsett 8. desember 1911. Lítil stúlka að nafni Mabel bað þar um sögubók, póstkortaalbúm, konfektkassa og hringlu handa litlu systur sinni.

Á millistríðsárunum í Oxford lögðu börn J. R. R. Tolkien bréfin sín við arininn. Í tuttugu ár fengu þau myndskreytt svör undirrituð af Father Christmas og send frá norðurpólnum, sem síðar voru gefin út undir heitinu *The Father Christmas Letters*. Nú á dögum skrifa börnin frekar á þrautreynt póstfang: Santa's Grotto, Reindeerland, XM4 5HQ. Þið getið líka skrifað honum á bréfasíðunni okkar.

Að kvöldi 24. desember er skilin eftir handa honum hressing. Samkvæmt könnun sem HelloFresh birti í desember 2025 velja 53% heimila sem skilja eitthvað eftir mince pie, um 1,68 milljónir heimila bæta við glasi af áfengi, oftast sérríi, og 36% leggja fram gulrót handa Rúdolf. Afbrigði annarra landa eru tekin saman í greininni okkar um hvað skilið er eftir handa jólasveininum.

Hver fann upp jóla-crackers?

Cracker er hólkur úr glansandi pappír, lokaður í báða enda eins og sælgætismoli. Tveir við borðið toga hvor í sinn endann, hólkurinn rifnar með litlum smelli, og sá sem heldur eftir stærri helmingnum fær innihaldið: pappírskórónu, brandara og lítinn hlut. Togað er í hann í upphafi jólamáltíðarinnar, og kórónan situr á höfðinu fram að búðingnum.

Talið er að uppfinningamaður hans sé Tom Smith (1823-1869), sælgætis- og kökugerðarmaður sem opnaði verslun við Goswell Road í Clerkenwell á fimmta áratug 19. aldar. Samkvæmt Victoria and Albert Museum kynntist hann í París sælgætismolum vöfðum í pappír sem snúinn var saman í báða enda, og stakk í þá litlum ástarorðum til að selja sætindin sín utan árstíðar. Hugmyndin um smellinn á að hafa kviknað út frá viðarbút sem snarkaði í arninum. Oxford-orðabókin skráir notkunina að toga í crackers þegar árið 1847, og það ártal hefur hefðin fest við uppfinninguna.

Búnaðurinn var fullkomnaður á sjöunda áratug 19. aldar: tvær pappírsræmur, önnur húðuð silfurfúlmínati og hin hrjúf, sem springa við núninginn. Walter, sonur Toms, bætti við skrautlegum pappírshöttum og sótti litlar gjafir til Evrópu, Ameríku og Japans. Fyrirtækið, sem var til húsa við Finsbury Square í City-hverfinu, hafði um 2.000 manns í vinnu á tíunda áratug 19. aldar, margar konur, sem límdu og brutu allt saman í höndunum.

Crackers hafa fylgt öllum tískustraumum: djassi, Tútankamon, bílum, Charlie Chaplin, útvarpinu. Merkið framleiðir enn lúxus-crackers fyrir konungsfjölskylduna, en skreyting þeirra og innihald er leyndarmál. Stærsti cracker sem smíðaður hefur verið var 63,1 metri á lengd: togað var í hann 20. desember 2001 í skóla í Chesham í Buckinghamshire.

Hvers vegna hlusta Bretar á konunginn 25. desember klukkan 15?

Jólaávarp þjóðhöfðingjans varð til út frá hugmynd BBC. Útvarpsstjórinn, John Reith, lagði það fyrst til árið 1922; Georg V konungur hafnaði því. Tíu árum síðar féllst hann á það. Á jóladag 1932 talaði hann í útvarpið úr lítilli skrifstofu í Sandringham, setri sínu í Norfolk, til að hleypa af stokkunum útvarpsþjónustu heimsveldisins, forvera BBC World Service. Textinn er eignaður Rudyard Kipling. Ávarpið stóð í tvær og hálfa mínútu og náði til um 20 milljóna hlustenda.

Ávarpið varð ekki árlegt strax: ekkert ávarp var flutt árið 1936 né 1938. Það var stríðið sem festi það í sessi, með ávarpi Georgs VI árið 1939. Elísabet II flutti sitt fyrsta ávarp árið 1952, einnig frá Sandringham, tíu mánuðum eftir lát föður síns. Árið 1957 var það í fyrsta sinn sýnt í sjónvarpi, í beinni útsendingu. Frá 1960 hefur það verið tekið upp fyrir fram til að hægt sé að senda það til landa Samveldisins.

Frá stríðslokum hefur aðeins eitt ár liðið án ávarps: 1969, þegar ávarpið vék fyrir endursýningu heimildarmyndarinnar *Royal Family*. Árið 2003 var það í fyrsta sinn tekið upp alfarið utandyra, í Combermere-herbúðunum í Windsor. Karl III konungur tók upp sitt fyrsta ávarp í desember 2022, þremur mánuðum eftir lát móður sinnar, í kapellu heilags Georgs í Windsor. Það varð mest áhorfða jólaávarp konungs sem mælt hefur verið. Ávarpið er sent út á hverju ári klukkan 15 að Lundúnatíma, milli aðalréttar og eftirréttar hjá mörgum fjölskyldum.

Hver flutti jólatréð og jólakortið til Englands?

Albert prins, þýskur eiginmaður Viktoríu drottningar, er oft sagður hafa innleitt jólatréð. Hann átti fyrst og fremst þátt í að gera það vinsælt. Samkvæmt English Heritage er fyrsta þekkta jólatréð á Englandi tré Karlottu drottningar, þýskrar eiginkonu Georgs III, sem reist var í Queen's Lodge í Windsor í desember 1800. Albert lét flytja inn nokkur grenitré frá Coburg í desember 1840. En það var koparstunga sem breytti öllu: árið 1848 sýndi *Illustrated London News* konungsfjölskylduna í kringum tré hlaðið skrauti. Árið 1853 birtust fyrstu auglýsingarnar fyrir jólatrésskraut, og um 1860 var tréð orðið mjög útbreitt hjá millistéttinni.

Jólakortið varð til á sama áratug, í London. Árið 1843 bað Henry Cole, sem síðar varð fyrsti forstöðumaður Victoria and Albert Museum, vin sinn, listmálarann John Callcott Horsley, að teikna kort. Í dagbók hans kemur fram að hann hafi fengið teikninguna 17. desember. Þúsund eintök voru prentuð og seld á einn skilding stykkið, hátt verð á þeim tíma, og framtakið þótti misheppnað í viðskiptalegu tilliti. Eitt þessara fyrstu eintaka var selt á uppboði fyrir 22.000 pund árið 2013.

Frægasta jólatré landsins kemur frá Noregi. Frá árinu 1947 hefur Noregur á hverju ári gefið Lundúnabúum grenitré til að þakka Bretlandi fyrir stuðninginn í seinni heimsstyrjöldinni. Tréð, 50 til 60 ára gamalt og meira en 20 metra hátt, er valið í skógunum umhverfis Ósló, þar sem skógarverðirnir kalla það „drottningu skógarins“. Það siglir yfir Norðursjó, er reist á Trafalgar-torgi með lóðréttum ljósaseríum að norskum sið, og kórar syngja við rætur þess allan desembermánuð. Það er tekið niður rétt fyrir þrettándann og síðan kurlað í moltu.

Mince pies og Christmas pudding: hvað borða Bretar um jólin?

Mince pie er lítil, lokuð baka fyllt með *mincemeat*: rúsínum, sykruðum berki, eplum, kryddi og tólg. Orðið merkir „hakkað kjöt“, og það var einmitt það sem hún innihélt. Í matreiðslubók frá 1390, *The Forme of Cury*, er uppskrift að „tartes of flesshe“ með hökkuðu svínakjöti, fíkjum, rúsínum og kryddi. Árið 1615 birti Gervase Markham „minc't pies“ með kindakjöti og nýrnamör, bakaðar í þykkri skorpu sem kallaðist *coffyn*. Kjötið hvarf smám saman, en kryddið varð eftir.

Lífseig þjóðsaga segir að Oliver Cromwell hafi bannað mince pies. Í raun afnam tilskipunin frá 1647 trúarhátíðir, jólin þar með talin, en bannaði engan mat; matarsagnfræðingurinn Sam Bilton talar um goðsögn. Önnur hefð ráðleggur að borða eina á hverjum hinna tólf jóladaga, þar sem hver baka lofar einum gæfuríkum mánuði á komandi ári. Bretar torguðu um 175 milljónum af þeim árið 2025.

Christmas pudding á rætur að rekja til *plum pottage*, grautar úr kjöti og þurrkuðum ávöxtum sem varð sætur á 18. öld. Soðna kakan úr hveiti, ávöxtum, tólg, sykri og kryddi, skreytt kristþyrni, kemur skýrt fram á fjórða áratug 19. aldar. Charles Dickens lætur kveikja í honum með koníaki í *A Christmas Carol* árið 1843, og Eliza Acton varð fyrst til, árið 1845, að kalla hann „Christmas pudding“ í matreiðslubók. Að hann innihaldi þrettán hráefni, fyrir Krist og postulana tólf, er þjóðsaga sem ekkert staðfestir.

Hann er búinn til vikum fyrir fram, á *Stir-up Sunday*, fimmta sunnudag fyrir jól. Nafnið kemur úr bæn dagsins í ensku kirkjubænabókinni, sem hefst á „Stir up“, „vek þú upp“; á Viktoríutímanum varð þetta dagurinn þegar öll fjölskyldan hrærir í deiginu. Lítill silfurpeningur, threepence eða sixpence, var settur í hann og lofaði þeim sem fann hann auðæfum. Ef þið viljið útgáfu til að gera með börnum, skoðið uppskriftirnar okkar.

Hvers vegna heitir 26. desember Boxing Day?

Boxing Day hefur ekkert með hnefaleika að gera. Nafnið kemur frá *Christmas box*, öskju eða gjöf sem heimildir eru um þegar á 17. öld: fyrsta virka dag eftir jól komu kaupmenn og starfsmenn við hjá viðskiptavinum sínum til að þiggja þjórfé í þakklætisskyni fyrir árið. Samuel Pepys nefnir þetta í dagbók sinni 19. desember 1663. Á stórum heimilum fengu þjónarnir, sem höfðu unnið þann 25., daginn eftir öskju með gjöfum eða afgöngum og frídag til að heimsækja fjölskyldu sína.

Önnur skýring vísar til fátækrabauksins, ölmusuöskju kirknanna, sem stundum var opnuð og útdeilt úr þann 26., á Stefánsmessu. Á Írlandi er reyndar frekar talað um St Stephen's Day. Bank Holidays Act frá 1871 gerði 26. desember að frídegi í Bretlandi, nema í Skotlandi. Nú er hann dagur fótboltans, með heilli umferð leikja sem hefð er fyrir að spila við nágrannalið til að stytta ferðalög, og dagur útsalanna: árið 2009 fóru allt að 12 milljónir Breta í búðir þennan dag.

En Skotland?

Skotland hélt jólunum lengi í fjarlægð. Árið 1640 gerði skoska þingið jólahald, Yule, ólöglegt. Banninu var aflétt árið 1712, en presbyterianska kirkjan hélt áfram að líta hátíðina hornauga, og jólin urðu ekki frídagur þar fyrr en árið 1958. Skotar færðu því gleðskapinn yfir á gamlárskvöld og næstu tvo daga, sem skýrir mikilvægi Hogmanay, áramóta þeirra.

1. 1640Skoska þingið bannar jólahald, Yule.
2. 1843Henry Cole lætur prenta fyrsta jólakortið.
3. 1847Fyrsta þekkta heimildin um að togað sé í crackers við borðið.
4. 1848Illustrated London News birtir jólatré konungsfjölskyldunnar.
5. 1871Boxing Day verður frídagur.
6. 1932Georg V flytur fyrsta jólaávarp konungs.
7. 1947Fyrsta jólatréð sem Noregur gefur á Trafalgar-torg.
8. 1958Jólin verða frídagur í Skotlandi.