Pse Babagjyshi i Krishtlindjeve zbret nga oxhaku? Historia e një dere ndryshe nga të tjerat

Pse Babagjyshi kalon nga oxhaku?

Sepse për shekuj me radhë oxhaku ka qenë qendra e shtëpisë. Aty gatuhej ushqimi, aty ngroheshin, aty tregonin histori. Frëngjishtja e ruan gjurmën: fjalori Trésor de la langue française e daton rreth vitit 1135 fjalën “foier”, që tregon vatrën e oxhakut, dhe gjen në vitin 1572, te Ronsard, kuptimin “vendi ku jeton një familje”. “Foyer”, vatra, është njëkohësisht zjarri dhe ata që jetojnë rreth tij.

Dhjetori e forconte edhe më këtë rol. Mesjetaristja Karin Ueltschi, nga Universiteti i Reims-it, citon Maupassant-in, që e shihte këtë muaj si një “vrimë të zezë në fund të vitit”, kur mbyllesh në shtëpi “pranë vatrës”. Aty digjej trungu i Krishtlindjes, një zakon për të cilin një student nga Bazeli jep në vitin 1597 përshkrimin e parë të hollësishëm, dhe që kërkonte, kujton ajo, një vatër në shtëpi.

Natën, dera ishte e kyçur dhe kanatat të mbyllura. Oxhaku mbetej e vetmja hapje drejt jashtë, dhe sidomos drejt qiellit. Për një personazh që udhëton në ajër, kjo është hyrja më logjike që mund të ketë: ai ulet mbi çati, dhe rruga zbret drejt e deri te vendi ku familja ka lënë këpucët e saj.

Kush zbriste tashmë nga oxhaku para Babagjyshit?

Babagjyshi nuk e shpiku këtë rrugë. Revista Mental Floss, që ka mbledhur traditat për këtë temë, citon një dijetar francez të shekullit XV, Petrus Mamoris, sipas të cilit shtrigat, elfët dhe qeniet e llojit të tyre nuk hynin në shtëpi duke kaluar përmes mureve, por nga oxhaku. Në përrallat e Rilindjes, zanat shfaqen nga oxhaku, dhe shtrigat fluturojnë andej me fshesat e tyre për të shkuar në mbledhjen e tyre të natës.

• Në Skoci dhe në Angli, brownie, një shpirt shtëpiak, bën pastrimin ndërsa familja fle, dhe hyn ashtu siç del: nga oxhaku.
• Në Slloveni, skrat, një shpirt që mund të ndryshojë formë, zbret nëpër oxhak në trajtë flake për t'u sjellë pasuri familjeve që i pëlqejnë.
• Te keltët, bodach është një gogol që futet në oxhak për të rrëmbyer fëmijët e pabindur.
• Në Greqi, kallikantzaroi, xhuxhë çapkënë, zbresin nga oxhaqet gjatë dymbëdhjetë ditëve që ndajnë Krishtlindjen nga Epifania.
• Në Pensilvani, te emigrantët gjermanë, Belsnickel i tremb fëmijët e pabindur; Philadelphia Gazette shkruan më 19 dhjetor 1827 se ai “futet në oxhak në orën e zanave, në mesnatë”.

Në Itali, Befana bën të njëjtën gjë natën nga 5 në 6 janar, duke ua mbushur çorapet fëmijëve të mirë. Historinë e saj e tregojmë te ata që sjellin dhurata anembanë botës. Babagjyshi mbërrin pra në një shtëpi ku oxhaku është tashmë, prej kohësh, dera e vizitorëve të natës, të mirë apo të këqij.

A hodhi vërtet Shën Nikolla ar në një oxhak?

Legjenda më e famshme e Nikollës, peshkop i Mirës i lindur rreth vitit 270 sipas traditës, flet për një baba të rrënuar që nuk mund t'u japë pajë tri vajzave të tij. Pa pajë, ato nuk mund të martohen. Tri herë, natën, peshkopi fut një qese me ar në shtëpi pa u dukur. Jetën e tij e tregojmë me hollësi te kush ishte Shën Nikolla.

Rruga e arit ndryshon sipas versioneve, dhe St. Nicholas Center, që mbledh rrëfimet për shenjtorin, i boton të dyja. Në rrëfimin e tij të gjatë, qesja e parë kalon nga një dritare e hapur dhe bie në një çorape të vënë të thahet para zjarrit. Në versionin e tij të shkurtër për fëmijët, qesja e parë lihet te pragu, e dyta hidhet në oxhak, dhe e treta kalon nga një dritare ndërsa babai rri roje.

Sipas Mental Floss, versionet e vjetra flasin sidomos për dritaren, dhe oxhaku imponohet më vonë. St. Nicholas Center saktëson se disa versione flasin për një këpucë në vend të një çorapeje, gjë që do të shpjegonte zakonin evropian të këpucëve të lëna për shenjtorin.

Pse viheshin këpucët para oxhakut?

Shumë kohë para çorapeve, ishin këpucët. St. Nicholas Center përshkruan zakonin e vjetër të vendosjes së arrave, mollëve dhe ëmbëlsirave në këpucë të lëna pranë shtratit, në parvazin e dritares ose para vatrës. Në shekullin XVII, zakoni është i ngulitur mirë në Provincat e Bashkuara, siç e tregon një pikturë e famshme.

Rijksmuseum në Amsterdam ruan një skenë të atij mëngjesi. Te “Festa e Shën Nikollës”, e pikturuar nga Jan Steen midis viteve 1665 dhe 1668, një vajzë e vogël shtrëngon një kovë plot me ëmbëlsira, ndërsa një djalë qan në të majtë: ai ka gjetur në këpucën e tij vetëm një thupër, një tufë degëzash. Pranë oxhakut, disa të rinj këndojnë një këngë të Sinterklaas-it.

Në Francë, ishte nalla ose këpuca. Office québécois de la langue française e shënon në fletën e tij për çorapen e Krishtlindjes: te francezët, fëmijët vendosnin një nallë ose një këpucë pranë shtratit ose oxhakut. George Sand, e lindur në vitin 1804, tregon te Histoire de ma vie, e botuar në vitin 1855, se priste zbritjen “nëpër qyngjin e oxhakut të Babagjyshit të vogël”, dhe se të nesërmen shikimi i saj i parë ishte për këpucën e saj “në buzë të vatrës”. Aty gjente një kek të vogël, një portokall ose një mollë të bukur të kuqe.

Hollësia ka rëndësi. Në Francë, në fillim të shekullit XIX, Babagjyshi kalon tashmë nga oxhaku, disa vjet para poemës amerikane të vitit 1823. Çorapja e varur, nga ana e saj, është një zakon anglo-sakson, që e ndjekim hap pas hapi te historia e çorapeve të Krishtlindjes.

Kur filloi Babagjyshi të zbresë nga oxhaku?

Në Shtetet e Bashkuara, ideja ndërtohet në Nju Jork brenda rreth pesëmbëdhjetë vjetësh. Në vitin 1809, Washington Irving boton Historinë e tij të Nju Jorkut, ku familjet holandeze varin një çorape “në oxhak” natën para Shën Nikollës dhe e gjejnë të mbushur në mëngjes. Në botimet e rishikuara që vijnë pas, shenjtori nuk mjaftohet më të lërë të bien dhurata në oxhaqet e të preferuarve të tij: një natë në vit, shkruan Irving, ai “rrokulliset nëpër oxhaqet” e pasardhësve të patriarkëve.

1. 1809Washington Irving përshkruan çorapen e varur në oxhak natën para Shën Nikollës.
2. 1810Për darkën e Shën Nikollës të New-York Historical Society, John Pintard i porosit Alexander Anderson-it një figurë të shenjtorit, me ëmbëlsira në çorape të varura në oxhak.
3. 1821Libërthi The Children's Friend, botuar nga William B. Gilley, e bën sajën të fluturojë “mbi oxhaqe”; një gravurë e tregon të ndalur mbi një çati.
4. 1823Troy Sentinel boton pa firmë “A Visit from St. Nicholas”, ku vizitori zbret nga oxhaku dhe ngjitet nga e njëjta rrugë.

Poema e vitit 1823 e shndërron idenë në skenë. Çorapet janë “varur në oxhak me kujdes”, vizitori zbret “me një kërcim”, rrobat e tij prej gëzofi janë “të zbehura krejt nga hiri dhe bloza”. Ai i mbush çorapet në heshtje, pastaj vë një gisht anash hundës, bën me kokë dhe ngjitet nëpër oxhak. Teksti, që iu atribuua Clement Clarke Moore-it në vitin 1837 dhe u përfshi në përmbledhjen e tij të vitit 1844, tregohet me hollësi te historia e “Natës para Krishtlindjes”.

Një saktësim e bën skenën të besueshme: te Moore, vizitori është një “elf plak i gëzuar”, me një “sajë miniaturë” dhe “tetë renë të vockël”. Një personazh i vogël kalon pa vështirësi nëpër oxhak. Kur ilustruesit, me Thomas Nast në krye që nga viti 1863, i japin shtatin e një njeriu, oxhaku bëhet papritur më i ngushtë. Kronisti Justin Fox sheh aty origjinën e kësaj figure pak të besueshme të një burri të bëshëm të ngecur në oxhak.

Si hyn Babagjyshi në një shtëpi pa oxhak?

Pyetja është gati aq e vjetër sa poema. Sipas revistës New England Today, sobat prej gize përhapen në Shtetet e Bashkuara në vitet 1830 dhe 1840: më ekonomike se vatra e hapur, ato kanë nevojë vetëm për një qyng të ngushtë, dhe fëmijët pyesin veten nëse Babagjyshi mund të zvarritet nëpër qyngun e sobës.

Në vitin 1893, një editorial i Harper's Weekly shqetësohet: me ardhjen e sobës së mbyllur, do të duhej parashikuar për shenjtorin “një mënyrë tjetër hyrjeje përveç oxhakut”. Dhjetë vjet më vonë, Ralph Bates Silloway e pret ende të vetin te soba. Sot, problemi është më i gjerë. Kronisti Justin Fox, nga Bloomberg, vinte re në vitin 2020 se vetëm 39 % e shtëpive individuale të reja të ndërtuara në Shtetet e Bashkuara në vitin 2019 kishin oxhak, shifra më e ulët që kur Byroja e Regjistrimit e ndjek, në vitin 1973.

Përgjigjet e familjeve

• Çelësi magjik: Babagjyshi e hap derën e hyrjes me një çelës të veçantë. Faqja Romper e përshkruante në vitin 2019 si një traditë të Krishtlindjes, për t'ua prezantuar fëmijëve në një letër ose në një kalendar të Adventit.
• Dritarja: familja e Justin Fox-it linte një të tillë gjysmë të hapur çdo natë para Krishtlindjes.
• Soba ose grilat e saj: në vitin 2023, një vajzë e vogël gjashtëvjeçare nga Vermonti i shpjegonte New England Today se Babagjyshi, duke qenë magjik, kalon nëpër vrimat e vogla të sobës.
• Dera dhe çelësi rezervë: një djalë nga Maine, oxhaku i të cilit është murosur, i siguronte të njëjtës revistë se ai përdor çelësin e rezervës.
• Magjia, thjesht: shpjegimi që pranojnë shumica e prindërve, me kusht që fëmijët të flenë.

Mbrëmjen e 24-ës, ndjekja e Babagjyshit tregon turin e tij nga çatia në çati, me oxhak apo pa oxhak. Dhe për një pyetje tjetër logjistike që kthehet shpesh, shihni si i shpërndan Babagjyshi të gjitha dhuratat brenda një nate.