Czy wiara w Świętego Mikołaja jest dobra dla dzieci? Co naprawdę mówią psychologowie

Co badania mogą powiedzieć o Świętym Mikołaju?

Zacznijmy od uczciwego zastrzeżenia: żadne badanie nie śledziło przez dwadzieścia lat dzieci, które wierzyły w Mikołaja, i takich, które nigdy w niego nie wierzyły, żeby porównać ich zdrowie, sukcesy czy zaufanie do rodziców. Takiego eksperymentu zresztą prawie nie da się przeprowadzić, bo rodzinnych tradycji nie przydziela się w drodze losowania.

Badacze zajmowali się fragmentami tego problemu. Jak dzieci w wieku od 4 do 8 lat odróżniają rzeczywistość od wyobraźni? Czy zabawa w udawanie pomaga im rozumować? Czy wyimaginowani przyjaciele są oznaką osamotnienia? I co czują, kiedy odkrywają prawdę? W tej ostatniej kwestii badanie Candice Mills i Thalii Goldstein opublikowane w 2023 roku nie stwierdziło „drastycznej utraty zaufania” do rodziców.

Święty Mikołaj znajduje się na skrzyżowaniu tego wszystkiego. To opowieść snuta przez zaufanych dorosłych, poparta materialnymi dowodami (pusta szklanka po mleku, prezenty pod choinką), którą dziecko prawie zawsze w końcu samo rozbiera na części, średnio około 8 roku życia. Każdy fragment badań naświetla jakąś część tego doświadczenia.

Czy wiara w Świętego Mikołaja rozwija wyobraźnię?

To najczęstszy argument i zasługuje na dokładne przyjrzenie się. W 2013 roku Angeline Lillard i pięcioro współpracowników z Uniwersytetu Wirginii dokonali w czasopiśmie Psychological Bulletin przeglądu kilkudziesięciu badań nad zabawą w udawanie. Ich wniosek zaskakuje: istniejące dane „nie wspierają mocnych twierdzeń przyczynowych” o wyjątkowym znaczeniu tej zabawy dla rozwoju i potrzeba liczniejszych i lepszych badań.

Autorzy nie twierdzą, że zabawa wyobrażeniowa jest bezużyteczna. Rozróżniają trzy hipotezy: zabawa w udawanie jest niezbędna, albo jest jedną z wielu dróg do tych samych postępów, albo towarzyszy rozwojowi, nie powodując go. W przypadku rozumowania druga hipoteza jest „wyraźnie wspierana”: udawanie pomaga, ale inne zajęcia też pomagają.

Poważny trop: „a co, jeśli…”

W 2012 roku na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley Daphna Buchsbaum i Alison Gopnik pokazały 52 dzieciom w wieku 3 i 4 lat „maszynę urodzinową”, która grała „Happy Birthday”, kiedy kładło się na niej przedmiot zwany „zando”. Dzieci, które w zabawie w udawanie z samym pudełkiem i dwoma klockami przestrzegały reguły maszyny, lepiej odpowiadały też na pytania typu „A co, gdyby to nie było zando?”. Związek utrzymywał się nawet po uwzględnieniu wieku i funkcji wykonawczych.

W 2016 roku Rachel Thibodeau i jej współpracownicy losowo przydzielili dzieci w wieku od 3 do 5 lat do kierowanej zabawy wyobrażeniowej (na przykład podróży na Księżyc), zabawy niewyobrażeniowej (piosenki, kręcąca się piłka) albo zwykłych zajęć w grupie, po 15 minut dziennie przez pięć tygodni. Grupa wyobrażeniowa poprawiła pamięć roboczą w porównaniu z grupą zabawy niewyobrażeniowej, ale nie wyraźnie w porównaniu ze zwykłymi zajęciami, a w zakresie hamowania nic się nie zmieniło.

Czy wiara w Świętego Mikołaja czyni dzieci łatwowiernymi?

W 1995 roku biolog Richard Dawkins przekonywał w eseju, że dzieci są z natury łatwowierne, gotowe uwierzyć w niemal wszystko, i że ta łatwowierność dawała nawet przewagę ewolucyjną. Jacqueline Woolley, profesorka psychologii na Uniwersytecie Teksańskim w Austin, poświęciła sporą część kariery sprawdzaniu tej tezy. Jej wyniki jej przeczą.

W jej laboratorium dzieci słuchały o nieprawdopodobnych zwierzętach. Bardziej w nie wierzyły, gdy istnienie zwierzęcia potwierdzał opiekun z zoo, niż gdy mówił o nim kucharz. Już czterolatki uznawały wymyślone zwierzę, „surnita”, za bardziej prawdziwe, kiedy przedstawiano je w kontekście naukowym, a nie w bajce. Dzieci ważą więc, kto mówi i w jakich okolicznościach.

W przypadku Mikołaja wszystkie sygnały wskazują w tę samą stronę. Potwierdzają go dorośli, którym dziecko najbardziej ufa, telewizja to potwierdza, a rano 25 grudnia szklanka po mleku jest pusta, a ciasteczka nadgryzione. Woolley podaje, że 83% pięciolatków w jej badaniach uważa, że Mikołaj jest prawdziwy. Przy takiej liczbie dowodów, pisze, to niedowiarstwo byłoby irracjonalne.

Ta sama logika wyjaśnia koniec wiary. W 2009 roku Ansley Tullos i Woolley wykazały, że sześciolatki potrafią opierać się na przesłankach, żeby uznać nieznane zwierzę za prawdziwe, i traktować brak przesłanek jako niepewność, czego czterolatki jeszcze nie robią w sposób niezawodny. Dziecko, które w końcu oblicza, ile kominów trzeba odwiedzić w jedną noc, używa dokładnie tego narzędzia, które naostrzyło, wierząc.

Czy dziecko, które wciąż wierzy w Mikołaja, jest zbyt rozmarzone?

Wielu rodziców obawia się, że ośmio- czy dziewięciolatek, który wciąż wierzy, „żyje w swojej bańce”. Badania nad wyimaginowanymi przyjaciółmi każą spojrzeć na to z dystansem. W 2004 roku Marjorie Taylor (Uniwersytet Oregonu) i Stephanie Carlson (Uniwersytet Waszyngtoński) śledziły 100 dzieci, które poznały w wieku 3 lub 4 lat i spotkały ponownie trzy lata później. W wieku 7 lat 65% z nich miało w którymś momencie wyimaginowanego towarzysza.

Tacy towarzysze nie byli domeną wyłącznie najmłodszych: 31% dzieci w wieku szkolnym bawiło się z którymś z nich w czasie badania, wobec 28% w wieku przedszkolnym. Prawie 27% opisywało towarzysza, o którym rodzice nic nie wiedzieli. Carlson podsumowywała: wyimaginowany towarzysz to rzecz normalna u dziecka w wieku szkolnym i spotyka się go przy każdym typie osobowości.

Badanie wykazało nawet coś odwrotnego niż to, czego się obawiamy. Dzieci, które prawie nigdy nie wcielały się w inną postać, uzyskiwały niższe wyniki w rozumieniu cudzych emocji. Zabawa wyobrażeniowa, według Carlson, pozwala ćwiczyć sytuacje społeczne, na przykład konflikty, bez większego ryzyka.

Czy podtrzymywanie wiary w Mikołaja to okłamywanie dziecka?

To sedno sporu etycznego. W listopadzie 2016 roku psycholog Christopher Boyle (Uniwersytet w Exeter) i badaczka Kathy McKay (Uniwersytet Nowej Anglii w Australii) publikują w The Lancet Psychiatry krótki esej zatytułowany „A wonderful lie”, czyli cudowne kłamstwo. Ich argument: wszystkie dzieci w końcu odkryją, że przez lata je okłamywano, i mogą zacząć się zastanawiać, ile są warte inne słowa dorosłych.

To tekst publicystyczny, a nie badanie, a obaj autorzy przyznają, że okłamanie dziecka bywa czasem uzasadnione, na przykład żeby pocieszyć je po śmierci zwierzątka. Woolley odpowiada im, że żadne dane nie pokazują, by wiara, a potem jej utrata, znacząco nadwyrężały zaufanie do rodziców. Badania prowadzone od tamtej pory, opisane szczegółowo w naszym tekście o wieku końca wiary, raczej przyznają jej rację.

Można też spojrzeć na to inaczej. W 1952 roku, w eseju „Le Père Noël supplicié”, Claude Lévi-Strauss zauważał, że dorośli nie wierzą w Mikołaja, ale zachęcają dzieci, by w niego wierzyły, i widział w tym rodzaj wspólnego rytuału, a nie zwykłe oszustwo. Wiele rodzin tak to właśnie przeżywa: jako zabawę, której kulisy dziecko pewnego dnia odkrywa i w której często dalej bierze udział.

Czy używać Świętego Mikołaja, żeby dziecko było grzeczne?

„Jeśli nie będziesz grzeczny, Mikołaj nie przyjdzie”. To zdanie jest tak stare, że pojawia się w piosenkach, od „Santa Claus Is Comin’ to Town” z 1934 roku po Père Fouettard, który towarzyszy świętemu Mikołajowi w Lotaryngii. A jednak żadne badanie eksperymentalne nie zmierzyło, czy ta groźba naprawdę sprawia, że dzieci są grzeczniejsze, ani na jak długo.

Sami rodzice nie stawiają tego argumentu na pierwszym miejscu. W badaniu opublikowanym w 2025 roku przez zespół Karla Rosengrena, przeprowadzonym wśród 486 amerykańskich rodziców, najczęściej podawane powody zachęcania do wiary w Mikołaja to, że jest „normalną częścią dzieciństwa” i że jest zabawna. „Zachowania prospołeczne” znalazły się daleko w tyle, wymieniło je około 12% ankietowanych rodziców.

Boyle i McKay ze swojej strony zauważali, że agencja z Bieguna Północnego, która dzieli dzieci na grzeczne i niegrzeczne, widziana oczami dorosłego ma w sobie coś niepokojącego. Ten zarzut dotyczy przede wszystkim używania Mikołaja jako nadzorcy. Ten sam spór toczy się wokół elfa na półce, któremu poświęcamy poradnik dla rodziców.

• Zostawcie listę grzecznych dzieci zabawie, nie róbcie z niej codziennej groźby w grudniu.
• Mówcie dziecku wprost, czego od niego oczekujecie, bez magicznego pośrednika.
• Traktujcie nasz detektor grzecznych dzieci jako chwilę wspólnego śmiechu, a nie wyrok.

A rodziny, które nie obchodzą Mikołaja?

Istnieją i mają swoje powody. W badaniu zespołu Rosengrena z 2025 roku 85% rodziców zachęcało do wiary w Świętego Mikołaja. Wśród tych, którzy tego nie robili, najczęściej wymieniane powody to niechęć do kłamania, potem religia, a potem przekonanie, że nie należy promować rzeczy, które nie są prawdziwe. Jeden z rodziców ankietowanych przez ten sam zespół ujął to po prostu: „Nie chcemy go okłamywać”.

Motyw religijny ma we Francji długą historię. 23 grudnia 1951 roku na placu przed katedrą Saint-Bénigne w Dijon na oczach dzieci spalono kukłę Mikołaja: część duchowieństwa zarzucała mu, że „poganizuje” Boże Narodzenie. Właśnie ten epizod przeanalizował w następnym roku Lévi-Strauss.

Nic w badaniach nie pozwala stwierdzić, że dziecko wychowane bez Mikołaja będzie miało mniej wyobraźni. Przegląd Lillard przypomina, że zabawa w udawanie to tylko jedna z wielu dróg, a takie rodziny mają inne: baśnie, przebieranki, świętego Mikołaja 6 grudnia, szopkę i figurki. Delikatna kwestia leży gdzie indziej: w szkole.

Jak przeżywać Świętego Mikołaja w zdrowy sposób?

Choć badania nie rozstrzygają, „czy warto”, wiele mówią o tym, „jak”. Badanie Mills i Goldstein wykazało, że bardzo intensywne podtrzymywanie mitu przez rodziców szło w parze z większą liczbą negatywnych emocji w chwili odkrycia. Wiara przeżywana jest lepiej, kiedy dziecko zachowuje kontrolę nad własnym rozumowaniem.

• Zostawiajcie pytania otwarte: „A ty co o tym myślisz?” szanuje budzącego się detektywa, co pokazują prace Woolley.
• Unikajcie mnożenia fałszywych dowodów: śladów butów w sadzy, udawanych telefonów, coraz bardziej wymyślnych inscenizacji, kiedy dziecko zaczyna wątpić.
• Stawiajcie na to, co zostaje prawdziwe po odkryciu: napisanie listu do Świętego Mikołaja, śledzenie jego trasy w naszym Santa Trackerze, otwieranie co rano kalendarza adwentowego.
• Trzymajcie Mikołaja po stronie hojności, a nie nadzoru.
• Przygotujcie się na dalszy ciąg: nasz poradnik jak powiedzieć prawdę o Świętym Mikołaju proponuje zdania dopasowane do wieku.

Kiedy pytanie w końcu pada, praca jest już wykonana. Dziecko, które zachęcano do myślenia, a nie do posłuszeństwa, odkrywa prawdę jak rozwiązaną zagadkę. Od 87% do 95% dorosłych badanych przez Mills i Goldstein chciało zresztą przekazać tradycję własnym dzieciom: dla większości wspomnienie pozostało dobre.