W jakim wieku dzieci przestają wierzyć w Świętego Mikołaja? Co naprawdę mówią badania

W jakim wieku dzieci przestają wierzyć w Świętego Mikołaja?

Krótka odpowiedź: średnio około 8 lat. Najnowsze badanie, opublikowane w sieci 13 listopada 2023 roku przez Candice Mills (Uniwersytet Teksański w Dallas) i Thalię Goldstein (Uniwersytet George’a Masona), objęło 48 dzieci w wieku od 6 do 15 lat, które już nie wierzyły w Mikołaja, 44 ich rodziców, a następnie 383 dorosłych poproszonych o przywołanie wspomnień. W obu grupach średni wiek końca wiary wynosi około 8 lat, „przy dużej zmienności”, jak zaznaczają autorki.

Uniwersytet w Exeter w Wielkiej Brytanii dochodzi do tej samej liczby. W grudniu 2018 roku psycholog Christopher Boyle opublikował wstępne wyniki swojego „Santa survey”, opartego na 1200 odpowiedziach z całego świata, głównie od dorosłych. Średni wiek: 8 lat. Podział na kraje jest wymowny: 8,03 roku w Anglii, 8,58 roku w Szkocji.

Starsze badania przesuwają tę granicę nieco wcześniej. W 1994 roku C. J. Anderson i Norman Prentice z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin przeprowadzili wywiady z 52 dziećmi, które przestały wierzyć: większość odkryła prawdę sama, w wieku 7 lat. Różnica jednego roku wynika zapewne z próbek, małych i amerykańskich, a nie ze zmiany epoki.

1. 1978Prentice, Manosevitz i Hubbs (American Journal of Orthopsychiatry): wiara w Świętego Mikołaja, Zajączka Wielkanocnego i Wróżkę Zębuszkę zmienia się z wiekiem i zależy od zachęty rodziców.
2. 1994Anderson i Prentice badają 52 dzieci z Teksasu: odkrycie prawdy około 7 roku życia, często samodzielne.
3. 2015Shtulman i Yoo (Occidental College) łączą wątpliwości ze zrozumieniem tego, co fizycznie możliwe, u 47 dzieci w wieku od 3 do 9 lat.
4. 2018Uniwersytet w Exeter: 1200 odpowiedzi, średni wiek 8 lat.
5. 2023Mills i Goldstein (Developmental Psychology): średni wiek około 8 lat zarówno u dzieci, jak i u badanych dorosłych.

Jak dzieci odkrywają, że Święty Mikołaj nie istnieje?

Przeważają dwie drogi i często się krzyżują. Pierwsza prowadzi przez innych: kolegę z przerwy, starszego brata, rozmowę dorosłych podsłuchaną zza drzwi. W badaniu Mills i Goldstein większość uczestników wymienia tego rodzaju relacje wśród przyczyn przełomu. Druga prowadzi przez obserwację i rozumowanie: sklepowa metka pozostawiona na paczce, rozpoznany charakter pisma na bileciku przy prezencie, obliczenia dotyczące liczby domów do odwiedzenia w jedną noc.

Te dwie drogi się nie wykluczają. W 1994 roku dzieci badane przez Andersona i Prentice’a w większości mówiły, że doszły do prawdy same. Dwadzieścia lat później Andrew Shtulman, psycholog z Occidental College w Los Angeles, stwierdził, że większość dzieci przestaje wierzyć prawdopodobnie dzięki połączeniu obu: wątpliwość dojrzewa, a potem jedno zasłyszane zdanie przeważa szalę.

Rola rozumowania fizycznego

Shtulman i jego współpracowniczka Rachel Yoo poprosili 47 dzieci w wieku od 3 do 9 lat o napisanie listu do Świętego Mikołaja z pytaniami, a potem o wyjaśnienie, jak on sobie radzi. Prosili je też o ocenę, czy zdarzenia niezwiązane z Bożym Narodzeniem są możliwe, czy niemożliwe. Wynik: dzieci, które najlepiej odróżniały możliwe od niemożliwego, to również te, które kwestionowały wykonalność wyczynów Mikołaja, proponując jednocześnie tymczasowe wyjaśnienia.

Autorzy przypominają trzy wyczyny, które najbardziej przeczą fizyce w dziecięcym rozumieniu: odwiedzić wszystkie dzieci świata w jedną noc, wejść przez wąski komin, latać drewnianymi saniami. Kiedy wasze dziecko pyta, jak Mikołaj przechodzi przez rurę od pieca, nie psuje zabawy. Rozumuje.

Po czym poznać, że dziecko zaczyna wątpić?

Badacze nie ustalili oficjalnej listy „oznak”, ale ich procedury pokazują, co się zmienia. W liście z badania Shtulmana najbardziej zaawansowane dzieci nie prosiły już tylko o zabawkę: zadawały pytania sprawdzające, o trasę, o wielkość worka, o to, jak wejść do domu bez komina.

• Pytania logistyczne: ile reniferów, ile domów, co z mieszkaniem na dziesiątym piętrze.
• Porównania: dlaczego Mikołaj z centrum handlowego ma inną brodę niż ten ze szkoły.
• Dyskretne testy: list utrzymany w tajemnicy, żeby sprawdzić, czy odpowiedź do niego pasuje, podchwytliwe pytanie o opakowanie.
• Bezpośrednie pytanie, często zadane w cztery oczy: „Powiedz mi prawdę”.

Jedna rzecz zaskakuje wielu rodziców: dziecko, które wątpi, wcale nie musi o tym mówić. W badaniu z Exeter 65% respondentów opowiada, że dalej grało w tę grę, choć już wiedziało. Badanie nie mówi, dlaczego. Ale dziecko, które w grudniu zadaje mniej pytań, niekoniecznie wierzy bardziej.

Czy to normalne, że dziecko w wieku 10, 12 lub 15 lat wciąż wierzy w Mikołaja?

Badania nie podają odsetka dzieci, które wciąż wierzą w wieku 10 czy 12 lat, i my też go nie wymyślimy. Mówią natomiast dwie przydatne rzeczy. Po pierwsze, zmienność jest duża: próba Mills i Goldstein obejmowała dzieci do 15 roku życia, a autorki podkreślają rozrzut wokół średniej. Po drugie, czas trwania wiary zależy po części od domu.

Już w 1978 roku zespół Normana Prentice’a zauważył, że wiara w Świętego Mikołaja zmienia się z wiekiem dziecka i ze stopniem zachęty ze strony rodziców, ale nie wiąże się z innymi wskaźnikami jego upodobania do fantazji. Innymi słowy, dziesięciolatek, który wciąż wierzy, nie „buja w obłokach”: często żyje w rodzinie, która z przekonaniem pielęgnuje tradycję.

W tym samym kierunku idzie badanie opublikowane w 2025 roku w Frontiers in Developmental Psychology przez zespół Karla Rosengrena. Spośród 486 amerykańskich rodziców ankietowanych we wrześniu 2024 roku 85% zachęcało do wiary w Świętego Mikołaja, a autorzy zauważają, że rodzice ci chętniej zachęcali do niej starsze dzieci.

A w wieku 12 czy 15 lat?

Po 11 czy 12 roku życia pytanie rzadko stawia się w ten sposób. Nastolatek, który „wierzy”, często gra rolę, która mu się podoba, co pokazuje 65% respondentów z Exeter, którzy udawali. Jeśli macie prawdziwe wątpliwości, najlepszym źródłem pozostaje wasze dziecko: zapytajcie, co o tym myśli, bez podstępu, i wysłuchajcie odpowiedzi.

Czy wiara w Świętego Mikołaja jest dla dzieci dobra, czy zła?

Spór jest dawny i ma poważnych adwokatów. W listopadzie 2016 roku Christopher Boyle (Uniwersytet w Exeter) i Kathy McKay (Uniwersytet Nowej Anglii w Australii) opublikowali w The Lancet Psychiatry tekst zatytułowany „A wonderful lie”. Ich obawa: że to właśnie kłamstwo może nadwerężyć zaufanie dzieci do rodziców. Ci sami autorzy przyznawali, że kłamstwo bywa czasem uzasadnione, na przykład żeby pocieszyć dziecko po śmierci zwierzątka.

Dane zebrane od tamtej pory łagodzą tę obawę. W badaniu z Exeter z 2018 roku 56% respondentów mówi, że ich zaufanie do dorosłych nie ucierpiało, a 30% twierdzi coś przeciwnego. Jedna trzecia pamięta, że była wstrząśnięta, 15% czuło się zdradzonych, 10% było złych. Badanie Mills i Goldstein nie stwierdza „drastycznej utraty zaufania” do rodziców, a mniej niż jedna trzecia uczestników opisuje negatywne emocje, które trwały dłużej niż dwa tygodnie.

Jeśli chodzi o korzyści, trzeba zachować ostrożność. Rodzice w nie wierzą: w badaniu Rosengrena i współpracowników 82% z 39 rodziców ankietowanych w 2012 roku widziało korzyści w zachęcaniu do tych wierzeń, a w 2024 roku najczęściej podawane powody to „normalna część dzieciństwa” (77,6%) i przyjemność (70,8%). Co do zachowania, badanie z Exeter daje wynik niejednoznaczny: 34% dorosłych uważa, że wiara sprawiała, że byli grzeczniejsi, 47% nie.

To, co badania pokazują najwyraźniej, dotyczy sposobu, a nie zasady. U Mills i Goldstein bardzo intensywne podtrzymywanie mitu przez rodziców wiązało się z większą liczbą negatywnych emocji w chwili odkrycia. Dorośli, którzy zachowali wyłącznie negatywne wspomnienia, poznali prawdę później, w bardziej brutalny sposób i najczęściej od kogoś innego. Jak się do tego zabrać, opisujemy szczegółowo w naszym poradniku jak powiedzieć dziecku prawdę.

A rodzice, jak przeżywają koniec wiary?

To jeden z najbardziej stałych wyników i jeden z najbardziej wzruszających. W 1994 roku Anderson i Prentice zauważyli, że dzieci opisywały raczej pozytywne reakcje na odkrycie prawdy, podczas gdy ich rodzice mówili, że są „raczej smutni”. Koniec Świętego Mikołaja często bardziej ciąży dorosłemu niż dziecku.

Ten smutek nie przeszkadza w przekazywaniu tradycji. W badaniu z Exeter 72% rodziców mówiło, że chętnie opowiada dzieciom o Mikołaju i gra w tę grę. U Mills i Goldstein od 87% do 95% dorosłych chciało świętować Mikołaja z własnymi dziećmi albo już to robiło. Rodzice badani w 2012 roku przez zespół Rosengrena sami przestali wierzyć średnio w wieku 7,5 roku.

We Francji ta tradycja ma nawet swoją instytucję. Od 1962 roku francuska poczta La Poste odpowiada na listy do Père Noël, a pierwszą wzorcową odpowiedź napisała psychoanalityczka Françoise Dolto. Dziś Sekretariat Père Noël w Libourne, w departamencie Żyronda, co roku towarzyszy ponad milionowi dzieci w ich pierwszej korespondencji. Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby dziecko, które już wie, pisało dalej: nasza strona list do Świętego Mikołaja przyjmuje też listy od starszych.