Kerst in Japan: Santa-san, gebakken kip, aardbeientaart en een avond voor verliefden

Viert Japan kerst?

Ja, maar op zijn eigen manier. Volgens het Japanse Agentschap voor Culturele Zaken telde het land eind 2021 ongeveer 1,9 miljoen christenen, 1,1 % van de bevolking. Kerst, クリスマス (*kurisumasu*), is er dus bijna niet religieus: het is een seizoensfeest van etalages en lichtjes, zonder vrije dag. De echte familiebijeenkomst van de winter is Nieuwjaar, お正月 (*o-shōgatsu*), dat meestal tot 4 januari duurt.

Het christendom kwam vroeg, en werd daarna meer dan twee eeuwen lang uit het land gewist. De jezuïet Franciscus Xaverius gaat in 1549 aan land in de huidige prefectuur Kagoshima. In 1552 brengt zijn metgezel Cosme de Torres Japanse gelovigen samen in de provincie Suō, het huidige Yamaguchi, voor een kerstmis die als de eerste van het land wordt beschouwd. In 1587 verbiedt het edict van Toyotomi Hideyoshi de missies. Na de Shimabara-opstand, in 1638, verbiedt het Edo-shogunaat het christendom voor meer dan twee eeuwen; alleen enkele “verborgen christenen” praktiseren het in het geheim rond Nagasaki en op de Amakusa-eilanden.

De Kerstman zelf kwam zonder tussenkomst van de Kerk. Japanners noemen hem サンタクロース (*Santa Kurōsu*), en vertrouwelijker サンタさん (*Santa-san*), met het beleefdheidsachtervoegsel dat hem tot een bekende van de familie maakt. Andere namen voor de Kerstman staan bij elkaar in ons artikel over zijn namen in de wereld.

Hoe is kerst in Japan terechtgekomen?

Kerst keert terug met de opening van het land in het Meiji-tijdperk, en eerst via de winkels. Volgens het tijdschrift Zoom Japon hangt de importwinkel 明治屋 (Meidi-ya) in 1900 zijn eerste kerstversiering op, nadat hij van Yokohama naar Ginza is verhuisd, de chique wijk van Tokio. Een foto uit het Taishō-tijdperk toont de gevel met een groot “MERRY XMAS” en een uithangbord dat de Kerstman lijkt voor te stellen. De oprichter, Isono Hakaru, had in Engeland gestudeerd en wilde nabootsen wat hij daar had gezien. De dichter Masaoka Shiki, 正岡子規, had al in 1892, op zijn 25e, een haiku over kerst geschreven. In het Taishō-tijdperk vullen jongens- en meisjesbladen hun decembernummers met kerstverhalen en kerstillustraties, en in 1925 verschijnen de eerste Japanse kerstzegels, die werden gegeven aan wie doneerde voor een campagne tegen tuberculose.

Een toeval op de kalender legt daarna de datum vast. Keizer Taishō overlijdt op 25 december 1926, en de wet op de feestdagen maakt van die datum een herdenkingsdag. Twintig jaar lang is 25 december in Japan dus een vrije dag, om een reden die niets met kerst te maken heeft. In 1928 kan de krant Asahi Shimbun schrijven dat kerst een jaarlijks evenement is geworden en dat kinderen dol zijn op de Kerstman. In december 1931 kondigt de Miyako Shimbun aan dat kerst in meer dan 7.400 cafés zal worden gevierd.

In 1948 wordt de dag van keizer Taishō afgeschaft en wordt de 25e weer een gewone werkdag. Het scheelde weinig of hij was een tweede keer een vrije dag geworden: van 1989 tot 2018 viel de verjaardag van keizer Akihito, een nationale feestdag, op 23 december, en gaf die veel gezinnen een vrije dag vlak voor kerst. Sinds 2020 wordt de verjaardag van keizer Naruhito op 23 februari gevierd.

1. 1549Franciscus Xaverius gaat aan land in de huidige prefectuur Kagoshima.
2. 1552Eerste bekende kerstmis, in de provincie Suō.
3. 1638Het christendom wordt voor meer dan twee eeuwen verboden.
4. 1900Meidi-ya hangt zijn eerste kerstversiering op in Ginza.
5. 1926Keizer Taishō overlijdt op een 25 december, die een vrije dag wordt.
6. 194825 december wordt weer een gewone dag.
7. 1974Eerste kerstcampagne van KFC Japan.

Waarom eten Japanners met kerst KFC?

Alles begint met een reclamecampagne. In 1974 lanceert Kentucky Fried Chicken, dat een paar jaar eerder in Japan was neergestreken, zijn eerste kerstactie met de slogan “Kentucky for Christmas”, クリスマスにはケンタッキー (*Kurisumasu ni wa Kentakkī*). Het aanbod combineert een emmer gebakken kip met een fles wijn, voor een feest onder volwassenen. Volgens het verhaal van het bedrijf kwam het idee van een medewerker die in een restaurant in Tokio een buitenlandse klant had horen klagen dat er in Japan geen kalkoen te vinden was.

De gok sloeg boven alle verwachting aan. Tegenwoordig is 24 december de drukste dag van het jaar voor KFC Japan, met een omzet van ongeveer tien keer een gemiddelde dag. Vooraf bestellen kan al vanaf eind oktober, en het Japanse bureau voor toerisme meldt dat klanten weken van tevoren reserveren en daarna uren in de rij staan om hun bestelling op te halen. In 2018 boekte KFC Japan volgens Fortune tussen 21 en 25 december zo’n 68 miljoen dollar omzet, bijna 10 % van de jaaromzet.

Het feestmenu verandert elk jaar, met eigen bijgerechten, een versierde doos en een herinneringsbord. Voor de restaurants worden de levensgrote beelden van kolonel Sanders, de oprichter van de keten, voor het seizoen als Kerstman aangekleed. Het tijdschrift Zoom Japon noemt deze gewoonte om kerst met gebakken kip te vieren waarschijnlijk uniek in de wereld, en westerse bezoekers vinden haar nog altijd grappig.

Wat is de Japanse kersttaart?

De Japanse kersttaart, クリスマスケーキ (*kurisumasu kēki*), is geen bûche en geen pudding. Het is een heel luchtig biscuitdeeg, gevuld en bedekt met slagroom en versierd met hele aardbeien, vaak met een Kerstmannetje van suiker of een chocoladeplaatje. Rood en wit, in de kleuren van de Japanse vlag, wordt hij vooraf besteld en in december in elke bakkerij verkocht.

Zijn geschiedenis loopt via 不二家 (Fujiya), een keten van banketbakkerijen in het hele land. Volgens het nationale Japanse bureau voor toerisme hielp een slogan van Fujiya uit 1922, “Laten we met kerst taart eten!”, de traditie vast te leggen. De taart zoals we hem kennen raakte vooral na de oorlog verspreid: volgens Zoom Japon maakt Fujiya het prototype begin jaren vijftig, tijdens de babyboom, toen slagroom en aardbeien tekenen werden van hervonden welvaart.

De taart leverde zelfs een uitdrukking op. In de jaren tachtig noemde men ongetrouwde vrouwen boven de 25 een “kersttaart”, zoals de taarten die, onverkocht na de 25e, snel hun waarde verliezen. Volgens Zoom Japon is de uitdrukking zeldzaam geworden, omdat veel Japanse vrouwen later of helemaal niet trouwen en vrijgezel zijn na je 25e niet meer als een stigma geldt. Om met kinderen een feesttaart te maken, kijk in onze recepten.

Waarom is kerstavond in Japan een feest voor verliefden?

In Japan lijkt 24 december meer op Valentijnsdag dan op een familiediner. Stelletjes reserveren een tafel in een restaurant, wandelen onder de verlichting, bezoeken kerstmarkten in Duitse stijl en wisselen cadeaus uit. Eén lied is de soundtrack van die avonden: クリスマス・イブ (“Christmas Eve”), van 山下達郎 (Tatsuro Yamashita), verschenen op zijn album *Melodies* in 1983.

Het lied werd beroemd dankzij de reclames van spoorwegmaatschappij JR Central voor haar “Xmas Express”. Het bereikt in 1990 de eerste plaats in de hitlijst, is bijna twee miljoen keer verkocht en duikt al meer dan vijfendertig jaar elk kerstseizoen op in de top honderd. Op kerstavond is de familie daarmee niet verdwenen: in 2009 vond een peiling van warenhuis Printemps Ginza dat 53 % van de vrijgezellen de 24e met familie doorbracht, tegen 47 % op een afspraakje.

De verlichting hoort bij het decor. De ontroerendste is waarschijnlijk de Luminarie van Kobe, 神戸ルミナリエ, ontstaan in december 1995 als eerbetoon aan de slachtoffers van de grote Hanshin-Awaji-aardbeving van januari dat jaar. Op Hokkaidō verlicht het Yukitoro-feest van Jōzankei Onsen met zo’n 2.000 kaarsen de omgeving van het heiligdom van Jōzankei.

Hoe brengt de Kerstman de cadeaus in Japan?

Weinig Japanse huizen hebben een schoorsteen. Volgens de gewoonte komen de cadeaus daarom in de nacht van 24 op 25 en liggen ze ’s ochtends naast het kussen van het kind, 枕元 (*makuramoto*). Het Japanse bureau voor toerisme meldt dat veel kinderen denken dat de Kerstman als bij toverslag verschijnt, zonder door het rookkanaal te gaan. Hetzelfde bureau wijst erop dat de meeste wintercadeaus eerder met Nieuwjaar worden uitgewisseld, wanneer families samenkomen.

De scholen hebben dan al eindejaarsvakantie, en het land schakelt over naar Nieuwjaar. Onderweg gunt Japan zich nog een laatste muzikaal ritueel: de Negende Symfonie van Beethoven, 第九 (*daiku*), die aan het eind van het jaar overal wordt gespeeld. In Osaka zingt een koor van 10.000 mensen haar in het Duits. Wil je kind zijn verlanglijstje vóór de 24e naar Santa-san sturen, dan is onze briefpagina het hele jaar open.