Befana, Christkind, Drie Koningen: wie brengt de kerstcadeaus in de wereld?

Wie brengt de cadeaus, en op welke datum?

Het cadeauseizoen duurt meer dan een maand, en elk land neemt er een stukje van voor zijn rekening. De datum hangt bijna altijd af van de figuur: een heilige komt op zijn naamdag, het Kindje Jezus op de avond voor Kerstmis, de Drie Koningen op Driekoningen. Hier is de kalender, van de eerste bezoeker tot de laatste.

1. 5 dec.Sinterklaas in Nederland (pakjesavond); Krampus gaat de straat op op de avond voor Sint-Nicolaas in Oostenrijk en Beieren.
2. 6 dec.Sint-Nicolaas in Lotharingen, in het oosten van Frankrijk en in België, gevolgd door Père Fouettard.
3. 8 dec.In Catalonië begint men de Tió de Nadal te voeren.
4. 12 dec.In IJsland komt de eerste van de dertien Jólasveinar, Stekkjastaur, naar de stad.
5. 24 dec.Christkind in Zuid-Duitsland en Oostenrijk, Olentzero in Baskenland, Tió in Catalonië.
6. 25 dec.Père Noël, Santa Claus en Father Christmas in de Engelstalige wereld en in Frankrijk.
7. 1 jan.Ded Moroz in Rusland voor Nieuwjaar, Άγιος Βασίλης in Griekenland.
8. 6 jan.De Befana in Italië, de Drie Koningen in Spanje, Mexico en een groot deel van Latijns-Amerika.

Die bezoekers hebben elkaar soms de plaats betwist. In Frankrijk dateert de bekendste episode van 23 december 1951: op het voorplein van de kathedraal Saint-Bénigne in Dijon verbrandt de geestelijkheid een pop van de Kerstman voor de ogen van 250 kinderen, met als uitleg dat Kerstmis “de verjaardag van de geboorte van de Verlosser” moet blijven. De etnoloog Claude Lévi-Strauss schrijft er het jaar daarop een essay over, *Le Père Noël supplicié*.

Sint-Nicolaas, Père Fouettard, Krampus: wie beloont, wie straft?

In Lotharingen is Sint-Nicolaas sinds 1477 de beschermheilige van de streek. Zijn bekendste legende vertelt dat hij drie kinderen weer tot leven wekte die door een slager waren gedood. Op 6 december brengt hij traditioneel een sinaasappel en peperkoek met zijn beeltenis, en de kinderen laten suiker en een wortel achter voor zijn ezel. In Nancy loopt de grote Sint-Nicolaasoptocht van de place Carnot naar de place Stanislas, en de basiliek van Saint-Nicolas-de-Port, een paar kilometer verderop, herinnert eraan hoe oud zijn verering in de streek is.

Achter hem loopt Père Fouettard. Hij heeft geen eigen legende die zo oud is als die van de heilige: volgens de Routard is hij “een puur verzinsel om ongehoorzame kinderen bang te maken”. In Nederland wordt Sinterklaas vergezeld door Zwarte Piet, in Duitstalig Zwitserland reist de Samichlaus met een ezel en een metgezel die Schmutzli heet, en in Duitsland kom je Knecht Ruprecht tegen.

De spectaculairste van die metgezellen komt uit Oostenrijk en Beieren. Krampus heeft hoorns, donker haar en slagtanden, half bok half demon, en hij slaat stoute kinderen met berkenroeden. Zijn naam zou komen van het Duitse *Krampen*, klauw. Hij gaat de straat op op de avond voor Sint-Nicolaas, de *Krampusnacht*. De katholieke Kerk verbood de luidruchtige feesten die in zijn naam werden gehouden, en tijdens de Tweede Wereldoorlog stelden Europese fascisten hem voor als een schepping van de sociaaldemocraten.

Het hielp niets. Vandaag rennen in Oostenrijk, Duitsland, Hongarije, Slovenië en Tsjechië groepen mannen verkleed als duivels door de straten, achter voorbijgangers aan. De historicus Peter Jelavich van de Johns Hopkins-universiteit ziet in hem een heidense figuur die op Kerstmis is geënt. Het feest is zelfs de Atlantische Oceaan overgestoken: de stad Ypsilanti in Michigan organiseert jaarlijks een Krampusbal.

Wie is het Christkind, het Kindje Jezus dat de cadeaus brengt?

Het Christkind, “het Christuskind”, brengt de cadeaus op de avond van 24 december in een groot deel van Zuid-Duitsland, in Oostenrijk en in Duitstalig Zwitserland. Ondanks zijn naam wordt het zelden als baby afgebeeld: het volksgebruik maakte er een engelachtige figuur van, met blonde krullen, een witte jurk en een gouden aureool, vaak gespeeld door een jong meisje.

Over zijn oorsprong wordt getwist. Het verscheen in protestantse streken als alternatief voor Sint-Nicolaas, omdat de Reformatie de heiligenverering afwees. Sommigen noemen Maarten Luther zijn bedenker, een stelling die de universiteit van Hamburg onbewezen acht. Wel staat vast dat de cadeaus van de familie Luther vanaf 1531 al met de “heilige Christus” werden verbonden. Ironisch genoeg namen katholieke streken het Christkind aan het begin van de negentiende eeuw over, met name in Beieren en het Rijnland.

Het beroemdste Christkind is dat van Neurenberg. Sinds 1969 kiest de stad het om de twee jaar: de kandidates moeten op de verkiezingsdag tussen 16 en 19 jaar oud zijn. Op de vrijdag voor de eerste zondag van de advent opent het Christkind, gekroond, met krullen en in het goud gekleed, de Christkindlesmarkt vanaf de galerij van de Frauenkirche met een proloog die Friedrich Bröger in 1948 schreef. In december volgen meer dan honderd optredens. Voor 2025 en 2026 heet het Nora Falk.

Wie is de Befana, de Italiaanse heks van 6 januari?

In Italië is de nacht van 5 op 6 januari van de Befana. Haar naam is een volkse verbastering van *Epifania*, Driekoningen. Het woordenboek Treccani beschrijft haar als een heel lelijke maar goedgezinde oude vrouw, die ’s nachts door het rookkanaal van de schoorsteen naar beneden komt en de sokken van brave kinderen vult met cadeaus en snoep. Stoute kinderen krijgen stukken steenkool. Tegenwoordig is die steenkool vaak zwartgekleurde suiker, te koop bij de banketbakker.

De meest verbreide christelijke legende zet haar op de weg van de Drie Koningen. De Wijzen vragen haar de weg naar het Kindje Jezus en nodigen haar uit mee te gaan; ze weigert, te druk met het huishouden. Ze bedenkt zich, gaat hen zoeken en vindt hen nooit. Sindsdien vliegt ze op haar bezem, en velen zeggen dat ze de vloer veegt voordat ze weer vertrekt.

De figuur is ouder dan dat verhaal. De Enciclopedia Italiana van 1930 verbindt de Befana met voorchristelijke magische tradities en beschrijft vuren die in de nacht van Driekoningen werden aangestoken. In de Toscaanse Romagna reed men haar beeltenis op een kar naar het dorpsplein om haar daar te verbranden. Het stadje Urbania in de Marche geldt als haar officiële woonplaats en houdt elk jaar tussen 2 en 6 januari een feest dat 30.000 tot 50.000 mensen trekt.

Waarom krijgen Spanjaarden en Mexicanen hun cadeaus op 6 januari?

In de Spaanstalige wereld zijn de grote gulle gevers de Reyes Magos, de Drie Koningen. Driekoningen, op 6 januari, herdenkt hun bezoek aan het Kindje Jezus, en op de ochtend van die dag ontdekken de kinderen hun cadeaus. In Mexico schrijven velen eerst een brief aan de Koningen, sommigen binden hem aan een heliumballon, en op de avond ervoor zet men vaak een schoen bij de deur.

Op de avond van 5 januari trekken de Koningen door de straten. De optocht van Alcoy, bij Alicante, bestaat sinds 1885 en hoort bij de oudste van Spanje. Hij is erkend als feest van nationaal toeristisch belang. De koninklijke pages klimmen er op lange houten ladders om de cadeaus rechtstreeks op balkons en bij ramen af te leveren, en ezels, de *burretes*, dragen de brievenbussen waarin de kinderen hun verlanglijstjes stoppen.

6 januari eindigt met een kransvormige taart. In Spanje verbergt de *roscón* een figuurtje dat vaak een van de Koningen voorstelt. In Mexico verbergt de *rosca de Reyes* een klein Kindje Jezus: wie het vindt, moet het naar de kerk brengen of de familie ontvangen op 2 februari, Maria-Lichtmis. Het Driekoningenfeest rekt Kerstmis zo een hele maand op.

Ded Moroz en Snegoerotsjka: de cadeaus van Nieuwjaar

In Rusland en in verschillende landen van de voormalige Sovjet-Unie worden de cadeaus met Nieuwjaar gegeven. Ze komen van Дед Мороз (Ded Moroz), “Grootvader Vorst”. Het Sovjetbewind bestreed hem eerst: in 1928 wordt hij uitgeroepen tot “bondgenoot van de priester en de koelak”. In 1935, als de nieuwjaarsfeesten weer zijn toegestaan, keert hij terug, en in 1998 wordt zijn officiële residentie vastgesteld in Veliki Oestjoeg, in de oblast Vologda.

Hij reist nooit alleen. Снегурочка (Snegoerotsjka), het Sneeuwmeisje, in een lange zilverblauwe jurk en met een bontmuts of een kokosjnik in de vorm van een sneeuwvlok, helpt hem de pakjes uit te delen. Ze komt uit een sprookje dat toneelschrijver Aleksandr Ostrovski in 1873 op de planken bracht, met toneelmuziek van Tsjaikovski, en dat Rimski-Korsakov later tot opera omwerkte. Sinds de Sovjetheropleving van Nieuwjaar, halverwege de jaren dertig, wordt ze voorgesteld als zijn kleindochter.

Ook Griekenland heeft een nieuwjaarsbezoeker, Άγιος Βασίλης, de heilige Basilius, bisschop van Caesarea in de vierde eeuw, wiens feestdag op 1 januari valt. Gezinnen delen die avond de *vasilopita*, een taart waarin voor het bakken een munt wordt verstopt: wie hem vindt, heeft het hele jaar geluk.

Tió de Nadal en Olentzero: de cadeaus van Catalonië en Baskenland

In Catalonië komen de cadeaus uit een blok hout. De Tió de Nadal is een dikke, vaak knoestige stam die een paar dagen voor Kerstmis in huis komt. Vanaf 8 december, het feest van de Onbevlekte Ontvangenis, voeren de kinderen hem elke dag, vroeger met brood, maïs, johannesbrood of zaagsel, en ze leggen er een dekentje over zodat hij het niet koud krijgt. Op kerstavond slaan ze er al zingend met stokken op, en dan tillen ze het dekentje op: de Tió heeft snoep en cadeaus “gemaakt”. Zijn ze niet braaf geweest, dan kan hij alleen steenkool achterlaten.

Oorspronkelijk was de Tió het blok dat men in de kerstnacht in de haard verbrandde, in Catalonië en op Mallorca. In de steden is de gewoonte wat teruggelopen, maar ze leeft nog en bloeit in veel gemeenten weer op, en de stad Barcelona rekent haar nog altijd tot haar kersttradities.

In Baskenland heet de bezoeker van 24 december Olentzero. Hij is een kolenbrander: volgens de legende werkte hij in de bergen toen hij hoorde van de geboorte van Christus, en daalde hij af om het nieuws te brengen. Ook hij was eerst een kerstblok, waarvan men de as voor het huis uitstrooide om het te beschermen. In de twintigste eeuw begon hij cadeaus voor kinderen te brengen. Op de avond van de 24e trekken koren zingend over zijn verhaal door de straten, en hij wordt vergezeld door Mari Domingi, een figuur van de natuur en de winterzonnewende.

Joulupukki en de Jólasveinar: de bezoekers van het Hoge Noorden

In Finland is Joulupukki, de “kerstbok”, de erfgenaam van een gebruik waarbij een als bok verklede man langs de huizen ging en de restjes van de feestmaaltijd kreeg. De figuur verloor zijn hoorns en kreeg een witte baard, maar hield zijn naam, en sinds een programma van de Finse radio uit 1927 zegt men dat hij op de Korvatunturi woont, in Lapland. Verder naar het zuiden, in Noorwegen, Denemarken en Zweden, werd de boerderijkabouter, *nisse* of *tomte*, een cadeaubrenger. Traditioneel krijgt hij een kom pap met een klontje boter, of rijstepap in Noorwegen.

IJsland koos voor aantallen. De Jólasveinar, de dertien kerstknapen, komen één voor één, elk op een eigen nacht, van 12 tot 24 december. Hun namen verraden hun streken: Stekkjastaur, “de lomperd van de schaapskooi”, opent de rij, daarna komen Þvörusleikir de lepellikker, Hurðaskellir de deurendichtslaander, Skyrgámur de skyrschrokker, Gluggagægir de raamgluurder, en ten slotte Kertasníkir, “de kaarsenbedelaar”, op de 24e. Van 11 tot 24 december zetten kinderen een schoen op de vensterbank: die vult zich met een klein cadeautje, of met een aardappel als ze stout zijn geweest. Het seizoen eindigt op 6 januari met de Þrettándinn.

De Jólasveinar hebben een weinig aanbevelenswaardige familie. De dertien broers zouden in de bergen wonen met hun moeder, Grýla, een gevreesde menseneetster, en haar man, Leppalúði, een grote lomperik. De kerstkat, enorm en met glimmende ogen, sluipt in de kerstnacht door de bergen en jaagt op wie geen nieuwe kleren heeft gekregen. De knapen zelf zijn net netjes genoeg om zich te vertonen in het Nationaal Museum van IJsland in Reykjavik: in december 2025 kwamen ze er één voor één langs, elke dag van 12 tot 24 december, in de zaal voor kinderen en gezinnen.