Kerst in Spanje: van de Lotería van 22 december tot de Drie Koningen van 6 januari

Wat is de Lotería de Navidad van 22 december?

De officiële naam is de Sorteo Extraordinario de Navidad, de buitengewone kersttrekking. Ze vindt elk jaar plaats op 22 december en geldt als de grootste loterijtrekking ter wereld. De eerste was op 18 december 1812, in Cádiz, een paar maanden na de oprichting van de staatsloterij, waarvan de allereerste trekking op 4 maart van datzelfde jaar had plaatsgevonden. De naam “Sorteo de Navidad” verschijnt officieel in 1897.

Een heel lot kost 200 euro, maar het wordt verdeeld in tien décimos van 20 euro, en dat tiende lot koopt men het vaakst. In 2026 bedraagt het totale prijzengeld 2,87 miljard euro, verdeeld over 205 reeksen loten. De hoofdprijs heet El Gordo, “de Dikke”. Sinds 2012 vindt de trekking plaats in het Teatro Real, het operagebouw van Madrid, na twee jaar in het congrespaleis van de hoofdstad.

De ochtend van de 22e verloopt altijd op dezelfde manier, live uitgezonden. De ballen rollen uit de trommels, de kinderen zingen ze op het podium, en wie niet zingt, rijgt ze in de volgorde van de trekking aan een lange draad. Niemand gaat van het scherm weg voordat El Gordo eruit komt, en dat kan op elk moment van de ochtend zijn.

Wie zijn de kinderen van San Ildefonso die de nummers zingen?

De zangers komen van het Colegio de San Ildefonso, een gemeentelijke instelling in Madrid die tussen het midden van de veertiende en het midden van de vijftiende eeuw ontstond, toen oorlogen en de pest veel kinderen zonder middelen achterlieten. Ze vangt nog altijd kinderen op uit gezinnen in moeilijkheden, die er van maandag tot vrijdag wonen. De traditie van het zingen gaat terug tot 9 maart 1771: die dag trekt en zingt een leerling van ongeveer zeven jaar, Diego López, voor het eerst een winnend nummer van de Spaanse loterij.

Sinds de eerste kersttrekking van 1812 zijn zij het die elk jaar de nummers zingen. Tot 1973 liet de school alleen jongens toe. De eerste meisjes komen er in 1981, en in 1984 zingt voor het eerst een meisje, Mónica Rodríguez, een nummer van de kersttrekking. Voor de editie van 2025 stonden er 28 op het podium, 16 meisjes en 12 jongens van 10 tot 14 jaar.

De rol wordt voorbereid. De selectie vindt volgens de krant Público half oktober plaats, en de gekozen leerlingen repeteren daarna ongeveer twee maanden. Het tijdschrift Consumer meldt dat ze elke dag een uur oefenen, met ballen die de staatsloterij levert, en dat nummers vol nullen het moeilijkst zijn om foutloos te zingen. De trekking volgt dan op 22 december, voor het publiek van het Teatro Real.

Hoe vieren Spanjaarden de Nochebuena?

De Nochebuena, “de goede nacht”, is de avond van 24 december. Het is een familiediner waarvan het menu per streek verschilt; in Catalonië is de grote maaltijd eerder op de 25e, met pastasoep en *escudella*, en op de 26e, de dag van Sant Esteve, de *canelons*. Rond 21.00 uur luisteren veel huishoudens naar de kersttoespraak van de koning, die elk jaar op de avond van de 24e wordt uitgezonden. De meest gelovigen sluiten de nacht af met de Misa del Gallo, de nachtmis, de “hanenmis”.

Als dessert komt de turrón op tafel, een nougat van amandelen en honing. De twee bekendste komen uit dezelfde stad, Jijona bij Alicante, die zo’n 60 % van de Spaanse turrón maakt. De *turrón de Jijona* is zacht, met fijngemalen amandelen, en wordt minstens 150 minuten in koperen ketels gekookt; de *turrón de Alicante* is hard, met grof gehakte amandelen en eiwit. Beide zijn sinds 1996 beschermd door een Europese geografische aanduiding, die minstens 10 % plaatselijke honing voorschrijft.

In huizen, kerken en op pleinen bouwt men de belén, de kerststal, met mos, kurk en hout om de heuvels van Bethlehem na te bootsen. In Catalonië en de regio Valencia verbergt die een onverwachte figuur: de caganer, een boer met een rode muts, de *barretina*, die achter een struik gehurkt zijn behoefte doet. Hij zou eind zeventiende of begin achttiende eeuw in de kerststallen zijn verschenen. Volksverhalenkenner Joan Amades legde uit dat men hem de kracht toeschreef de grond van de kerststal vruchtbaar te maken, en dat het ongeluk bracht als je vergat hem neer te zetten.

De caganer wordt heel serieus genomen, en de gemeente Barcelona heeft dat aan den lijve ondervonden. In 2005 zette ze een gemeentelijke kerststal neer zonder hem; daarop volgde de campagne “Salvem el caganer”, red de caganer, en al in 2006 was hij terug. Tegenwoordig verkopen ambachtslieden hem in de gedaante van voetballers, zangers, staatshoofden en leden van koninklijke families.

Waarom haalt men op 28 december grappen uit in Spanje?

28 december is de Día de los Santos Inocentes, het feest van de Onnozele Kinderen, dat volgens de christelijke traditie de kindermoord herdenkt die koning Herodes beval. In Spanje en Latijns-Amerika werd het het equivalent van onze 1 april. Men haalt *inocentadas* uit, allerlei grappen, en kranten drukken hele pagina’s nepnieuws, soms zo serieus ogend dat verstrooide lezers erin trappen.

Ook de televisie doet mee: sinds 1995 eindigt de avond van de 28e op La 1, de eerste publieke zender, met de *Gala Inocente, Inocente*, een benefietavond waarvan de opbrengst naar organisaties gaat die kinderen helpen.

Het spectaculairste feest vindt plaats in Ibi, in de provincie Alicante. Voor de *Día dels Enfarinats* grijpt een groep van veertien mensen, de “bemeelden”, voor een dag de macht en wijst een burgemeester, een rechter, een aanklager en een deurwaarder aan. De oppositie, met zwarte hoge hoeden, probeert hen ten val te brengen. Alles wordt beslecht in een gevecht met meel, poeder en voetzoekers, een carnavaleske satire op de strijd tussen de macht en haar tegenstanders. In Fraga, in Aragón, voeren de jongeren die dag een eierengevecht.

Waarom eten Spanjaarden om middernacht twaalf druiven?

Op 31 december, de Nochevieja, slikken Spanjaarden bij elke slag van middernacht een druif door, twaalf in totaal, om zich van twaalf maanden geluk te verzekeren. Dat zijn de uvas de la suerte, de geluksdruiven.

Het gebruik bestaat minstens sinds 1895: een Madrileense krant, *La Correspondencia de España*, vermeldt het op 1 januari 1896. Het raakt pas echt verspreid in december 1909, wanneer de wijnboeren uit de streek rond Alicante na een uitzonderlijke oogst het publiek aanmoedigen hun overschotten om middernacht op te eten.

Het aftellen wordt live gevolgd op de klok van de Real Casa de Correos, aan de Puerta del Sol in Madrid, waar een bal zakt vóór de twaalf slagen. De publieke televisie zendt het sinds 1962 uit, en gezinnen in het hele land slikken hun druiven voor het scherm, op het ritme van die klok.

Waarom wachten Spaanse kinderen op 6 januari?

In Spanje komen de grote cadeaus van de Reyes Magos, de Drie Koningen, die in de nacht van 5 op 6 januari langskomen, op Driekoningen. In de dagen daarvoor schrijven de kinderen hun een brief. In Alcoy begint het feest zelfs al op de zondag ervoor, met de kleine optocht van de *Pastoretes*, kinderen verkleed als herders die met hun kudde een geschenk naar het Kindje Jezus brengen. Op 4 januari komt er een koninklijke gezant aan met de *burretes*, kleine ezeltjes die de brievenbussen dragen waarin de kinderen hun verlanglijstje stoppen.

Op de avond van 5 januari trekken de cabalgatas door alle steden: praalwagens, pages, de drie Koningen op hun tronen, en een regen van snoep die naar het publiek wordt gegooid. De oudste gedocumenteerde is die van Alcoy, sinds 1885, waar de pages op lange ladders naar de balkons klimmen. In Granada organiseert men er in 1912 een om speelgoed in te zamelen voor arme kinderen; Sevilla heeft de zijne sinds 1918, en de publieke televisie zendt die van Madrid sinds 1964 uit. In de hoofdstad heeft de optocht een ouder feest opgeslokt, de *fiesta de la escalera* van begin negentiende eeuw, waarbij men in de nacht van 5 januari om wijn vroeg. De volgende dag deelt men de *roscón de Reyes*, de kransvormige brioche met de boon, beschreven samen met de optocht van Alcoy in ons artikel over de kerstbezoekers.

Twee streken hebben daarnaast hun eigen bezoeker op 24 december. In Catalonië slaan kinderen met stokken op de Tió de Nadal, een blok hout dat ze sinds 8 december voeren, zodat hij onder zijn dekentje snoep en turrón “maakt”. In Baskenland brengt Olentzero, de kolenbrander die uit de bergen afdaalde, de cadeaus. De Kerstman, hier *Papá Noel* genoemd, heeft een plaatsje veroverd, maar de Koningen blijven de grote gulle gevers. Kinderen die hem toch willen schrijven, kunnen terecht op onze briefpagina.

1. 8 dec.Catalaanse kinderen beginnen de Tió te voeren.
2. 22 dec.Trekking van de Lotería de Navidad in het Teatro Real.
3. 24 dec.Nochebuena, toespraak van de koning en Misa del Gallo; Tió en Olentzero.
4. 28 dec.Día de los Santos Inocentes, de dag van de grappen.
5. 31 dec.Nochevieja en twaalf druiven op de Puerta del Sol.
6. 5 jan.Cabalgatas van de Drie Koningen in het hele land.
7. 6 jan.Cadeaus van de Koningen en roscón de Reyes.