Kerst in het Verenigd Koninkrijk: Father Christmas, crackers, de koning en Boxing Day

Father Christmas of Santa: wie komt er bij Britse kinderen langs?

Britse kinderen zeggen zonder onderscheid Father Christmas en Santa. De eerste is een oude Engelse figuur, meer een personificatie van het feest dan een cadeaubrenger, die Ben Jonson in 1616 al op het toneel liet spreken. De tweede kwam in de jaren 1860 met de slee en de rendieren uit Amerika naar Groot-Brittannië, en in de jaren 1870 vielen de twee samen. De overstap van de groene mantel naar het rode pak lees je in ons artikel over het pak van de Kerstman.

Lange tijd ging de brief niet op de post maar de schoorsteen in. Men hield hem boven de vlammen en de trek voerde hem omhoog, richting Noordpool. Een bibliothecaris van de universiteit van Oxford vertelt dat ze dat als kind elk jaar deed. Sommige brieven bereikten de hemel nooit: in 1996 vonden bouwvakkers er één die vastzat in het rookkanaal van een slaapkamer, gedateerd 8 december 1911. Een meisje, Mabel, vroeg daarin om een verhalenboek, een album voor ansichtkaarten, een doos chocolaatjes en een rammelaar voor haar zusje.

Tussen de twee oorlogen legden de kinderen van J. R. R. Tolkien in Oxford hun brieven bij de schoorsteen. Twintig jaar lang kregen ze geïllustreerde antwoorden, ondertekend door Father Christmas en verstuurd vanaf de Noordpool, later uitgegeven als *The Father Christmas Letters*. Tegenwoordig schrijven kinderen eerder naar een beproefd postadres: Santa's Grotto, Reindeerland, XM4 5HQ. Je kunt hem ook schrijven via onze briefpagina.

Op de avond van de 24e laat men een hapje voor hem achter. Volgens een peiling die HelloFresh in december 2025 publiceerde, kiest 53 % van de huishoudens die iets klaarzetten voor een mince pie, zetten zo’n 1,68 miljoen huishoudens er een glaasje alcohol bij, meestal sherry, en legt 36 % een wortel neer voor Rudolph. De varianten uit andere landen staan bij elkaar in ons artikel over wat je voor de Kerstman klaarzet.

Wie heeft de kerstcrackers bedacht?

De cracker is een glanzende papieren koker, aan beide uiteinden dichtgedraaid als een snoepje. Twee tafelgenoten trekken elk aan één kant, de koker scheurt met een kleine knal, en wie de grootste helft overhoudt, krijgt de inhoud: een papieren kroontje, een mop en een klein voorwerp. Men trekt hem aan het begin van het kerstdiner, en het kroontje blijft op tot de pudding.

De vermoedelijke uitvinder is Tom Smith (1823-1869), snoepmaker en banketbakker die in de jaren 1840 een winkel opent aan Goswell Road, in Clerkenwell. Volgens het Victoria and Albert Museum ontdekt hij in Parijs het snoepje in een aan beide kanten gedraaid papiertje en stopt hij er een liefdesbriefje in om zijn lekkernijen buiten het seizoen te verkopen. Het idee van de knal zou hij hebben gekregen van een houtblok dat knetterde in de haard. Het woordenboek van Oxford vermeldt het trekken van crackers al in 1847, het jaartal dat de traditie voor de uitvinding aanhoudt.

Het mechaniek wordt in de jaren 1860 geperfectioneerd: twee strookjes papier, het ene bestreken met zilverfulminaat, het andere ruw, die door wrijving knallen. Walter, de zoon van Tom, voegt de fantasiehoedjes van papier toe en zoekt kleine cadeautjes in Europa, Amerika en Japan. Het bedrijf, gevestigd aan Finsbury Square in de City, heeft in de jaren 1890 zo’n 2.000 mensen in dienst, veel vrouwen, die alles met de hand plakken en vouwen.

Crackers volgden alle rages: jazz, Toetanchamon, auto’s, Charlie Chaplin, de radio. Het merk maakt nog altijd luxe crackers voor het koninklijk huis, waarvan versiering en inhoud geheim blijven. De grootste cracker ooit gebouwd was 63,1 meter lang: hij werd op 20 december 2001 getrokken op een school in Chesham, in Buckinghamshire.

Waarom luisteren Britten op 25 december om 15.00 uur naar de koning?

De kersttoespraak van de vorst ontstond uit een idee van de BBC. Directeur John Reith stelt hem in 1922 voor het eerst voor; koning George V weigert. Tien jaar later stemt hij in. Op eerste kerstdag 1932 spreekt hij via de radio vanuit een klein kantoor in Sandringham, zijn residentie in Norfolk, om de radiodienst van het Empire te openen, de voorloper van de BBC World Service. De tekst wordt toegeschreven aan Rudyard Kipling. De toespraak duurt tweeënhalve minuut en bereikt zo’n 20 miljoen luisteraars.

De afspraak werd niet meteen een vaste gewoonte: in 1936 en in 1938 was er geen toespraak. Het is de oorlog die haar verankert, met de toespraak van George VI in 1939. Elizabeth II houdt haar eerste toespraak in 1952, ook vanuit Sandringham, tien maanden na de dood van haar vader. In 1957 wordt ze voor het eerst live op televisie uitgezonden. Vanaf 1960 wordt ze vooraf opgenomen om naar de landen van het Gemenebest te kunnen worden gestuurd.

Sinds de oorlog is er maar één jaar zonder toespraak geweest: 1969, toen ze plaatsmaakte voor de herhaling van de documentaire *Royal Family*. In 2003 wordt er voor het eerst volledig buiten gefilmd, in de Combermere-kazerne in Windsor. Koning Charles III neemt zijn eerste toespraak op in december 2022, drie maanden na de dood van zijn moeder, in de St George’s Chapel in Windsor. Het wordt de best bekeken koninklijke kersttoespraak die ooit is gemeten. De toespraak wordt elk jaar om 15.00 uur Londense tijd uitgezonden, in veel gezinnen tussen hoofdgerecht en dessert.

Wie bracht de kerstboom en de kerstkaart naar Engeland?

De kerstboom wordt vaak toegeschreven aan prins Albert, de Duitse echtgenoot van koningin Victoria. Hij maakte er vooral reclame voor. Volgens English Heritage is de eerste bekende kerstboom in Engeland die van koningin Charlotte, de Duitse echtgenote van George III, geïnstalleerd in Queen’s Lodge in Windsor in december 1800. Albert laat in december 1840 verschillende sparren uit Coburg overkomen. Maar het is een gravure die alles verandert: in 1848 toont de *Illustrated London News* de koninklijke familie rond een boom vol versieringen. In 1853 verschijnen de eerste advertenties voor kerstboomversiering, en rond 1860 is de boom in de middenklasse wijdverbreid.

De kerstkaart ontstond in hetzelfde decennium, in Londen. In 1843 vraagt Henry Cole, later de eerste directeur van het Victoria and Albert Museum, zijn vriend de schilder John Callcott Horsley een kaart te ontwerpen. In zijn dagboek noteert hij dat hij de tekening op 17 december ontvangt. Er worden duizend exemplaren gedrukt, verkocht voor een shilling per stuk, een hoge prijs voor die tijd, en de onderneming wordt als commerciële mislukking beschouwd. Eén van die eerste exemplaren werd in 2013 op een veiling verkocht voor 22.000 pond.

De beroemdste kerstboom van het land komt uit Noorwegen. Sinds 1947 schenkt Noorwegen de Londenaren elk jaar een spar om het Verenigd Koninkrijk te bedanken voor zijn steun tijdens de Tweede Wereldoorlog. De boom, 50 tot 60 jaar oud en meer dan 20 meter hoog, wordt uitgekozen in de bossen rond Oslo, waar de boswachters hem “de koningin van het bos” noemen. Hij steekt per schip de Noordzee over, wordt op Trafalgar Square neergezet met verticale lichtsnoeren op zijn Noors, en koren zingen er de hele maand december aan zijn voet. Vlak vóór Driekoningenavond wordt hij weggehaald en daarna tot mulch vermalen.

Mince pies en Christmas pudding: wat eten Britten met kerst?

De mince pie is een klein gesloten taartje, gevuld met *mincemeat*: rozijnen, gekonfijte schil, appel, specerijen en vet. Het woord betekent “gehakt vlees”, en dat zat er ook in. Een kookboek uit 1390, *The Forme of Cury*, geeft een recept voor “tartes of flesshe” met gehakt varkensvlees, vijgen, rozijnen en specerijen. In 1615 publiceert Gervase Markham “minc’t pies” met schapenvlees en niervet, gebakken in een dikke korst die *coffyn* heette. Het vlees verdween geleidelijk, de specerijen bleven.

Een hardnekkige legende wil dat Oliver Cromwell mince pies verbood. In werkelijkheid schafte de verordening van 1647 de religieuze feestdagen af, kerst inbegrepen, maar verbood ze geen enkel voedsel; culinair historica Sam Bilton spreekt van een mythe. Een andere traditie raadt aan er elke dag van de twaalf kerstdagen één te eten, waarbij elk taartje een maand geluk belooft in het komende jaar. De Britten aten er in 2025 zo’n 175 miljoen.

De Christmas pudding stamt af van de *plum pottage*, een brij van vlees en gedroogde vruchten die in de achttiende eeuw zoet werd. De gekookte koek van bloem, gedroogde vruchten, vet, suiker en specerijen, met een takje hulst erop, duikt duidelijk op in de jaren 1830. Charles Dickens laat hem in *A Christmas Carol* in 1843 met cognac flamberen, en Eliza Acton is in 1845 de eerste die hem in een kookboek “Christmas pudding” noemt. Dat hij dertien ingrediënten zou bevatten, voor Christus en zijn twaalf apostelen, is een legende die door niets wordt bevestigd.

Hij wordt weken van tevoren gemaakt, op *Stir-up Sunday*, de vijfde zondag vóór kerst. De naam komt van het gebed van die dag in het anglicaanse gebedenboek, dat begint met “Stir up”, “wek op”; het Victoriaanse tijdperk maakte er de dag van waarop het hele gezin in het beslag roert. Men stopte er een zilveren muntje in, een threepence of een sixpence, dat rijkdom beloofde aan wie het vond. Voor een versie om met kinderen te maken, kijk in onze recepten.

Waarom heet 26 december Boxing Day?

Boxing Day heeft niets met boksen te maken. De naam komt van de *Christmas box*, een doos of fooi die al in de zeventiende eeuw bekend is: op de eerste werkdag na kerst gingen winkeliers en personeel bij hun klanten langs om een fooi te krijgen als dank voor het jaar. Samuel Pepys schrijft erover in zijn dagboek op 19 december 1663. In de grote huizen kregen de bedienden, die op de 25e hadden gewerkt, de dag erna een doos met cadeaus of restjes en een vrije dag om hun familie te bezoeken.

Een andere verklaring verwijst naar het armenblok, de offerdoos van de kerken, die soms op de 26e, de dag van Sint-Stefanus, werd geopend en uitgedeeld. In Ierland spreekt men trouwens eerder van St Stephen’s Day. De Bank Holidays Act van 1871 maakt 26 december tot vrije dag in het Verenigd Koninkrijk, behalve in Schotland. Tegenwoordig is het een dag van voetbal, met een volledig programma van wedstrijden die traditioneel tegen buren worden gespeeld om de reisafstand te beperken, en van uitverkoop: in 2009 gingen tot 12 miljoen Britten die dag winkelen.

En Schotland?

Schotland hield kerst lange tijd op afstand. In 1640 maakt het Schotse parlement het vieren van Yule onwettig. Het verbod wordt in 1712 opgeheven, maar de presbyteriaanse Kerk blijft het feest afkeuren, en kerst wordt er pas in 1958 een vrije dag. De Schotten verschoven hun feestvreugde dus naar oudejaarsavond en de twee dagen daarna, wat het belang verklaart van Hogmanay, hun Nieuwjaar.

1. 1640Het Schotse parlement verbiedt het vieren van Yule.
2. 1843Henry Cole laat de eerste kerstkaart drukken.
3. 1847Eerste bekende vermelding van aan tafel getrokken crackers.
4. 1848De Illustrated London News publiceert de kerstboom van de koninklijke familie.
5. 1871Boxing Day wordt een vrije dag.
6. 1932George V spreekt de eerste koninklijke kersttoespraak uit.
7. 1947Eerste door Noorwegen geschonken kerstboom op Trafalgar Square.
8. 1958Kerst wordt een vrije dag in Schotland.