Kerst in Nederland: Sinterklaas, pakjesavond en het debat over Zwarte Piet

Wanneer komt Sinterklaas in Nederland aan, en waarom uit Spanje?

Het seizoen begint op de eerste zaterdag na 11 november, Sint-Maarten. Die dag vindt de intocht plaats: Sinterklaas stapt van een stoomboot, klimt op zijn witte paard en trekt door de stad. De landelijke intocht is elk jaar in een andere haven en wordt live uitgezonden, waarna elke stad haar eigen intocht houdt. Het paard heette tot 2019 Amerigo; het ging met pensioen en werd opgevolgd door Ozosnel.

Waarom Spanje? Niemand weet het zeker. Eén spoor leidt naar zijn relieken, waarvan de helft in 1087 van Myra naar Bari in Zuid-Italië werd overgebracht. De oudste bron die Sinterklaas met Spanje verbindt, is overigens Amerikaans: een pamflet dat John Pintard in 1810 in New York uitgaf. Volgens de traditie die aan kinderen wordt verteld, brengt de heilige tegenwoordig het jaar door in Madrid.

Het moderne beeld van de heilige en zijn reis heeft veel te danken aan één boek. In 1850 publiceert onderwijzer Jan Schenkman in Amsterdam *Sint-Nicolaas en zijn knecht*, het eerste geïllustreerde boek waarin de heilige de hoofdrol speelt. Schenkman brengt er het paard, de rit over de daken en de komst uit Spanje samen, en in zijn openingsgedicht komt de heilige per stoomboot uit Spanje. Zijn lied *Zie ginds komt de stoomboot* wordt nog altijd gezongen. Het boek, tot in de twintigste eeuw herdrukt, met bekende edities uit 1880, 1905 en 1907, hielp van Sint-Nicolaas een kinderfeest te maken. Sinds 2001 heeft het seizoen ook een eigen dagelijks televisiejournaal, het *Sinterklaasjournaal*, dat de kinderen elke avond tot 5 december vertelt over de avonturen van de heilige.

Wat gebeurt er op pakjesavond, 5 december?

Zodra de heilige er is, gaan de kinderen *schoen zetten*. ’s Avonds zetten ze hun schoen bij de schoorsteen, of op een uitgekozen plek in huizen zonder schoorsteen, zingen ze een sinterklaasliedje vóór het slapengaan en stoppen ze er een wortel of een appel in voor het paard, vaak met een tekening. ’s Ochtends zit er een lekkernij of een klein cadeautje in de schoen.

De grote avond is 5 december, de vooravond van het feest van de heilige: pakjesavond. Midden op de avond wordt er hard op de deur geklopt of aangebeld, een handvol pepernoten kletst tegen het raam, en als je opendoet, is er niemand meer, alleen een zak met cadeaus op de stoep. In België en in een groot deel van Zuid-Nederland komen de cadeaus eerder op de ochtend van 6 december, de feestdag van Sint-Nicolaas, net als in Lotharingen.

Onder volwassenen en oudere kinderen wordt de avond vaak een spel: dobbelstenen of andere regels bepalen wie een pakje pakt, doorgeeft of openmaakt, of wie een opdracht moet uitvoeren. Bij de kleintjes kan de vraag wie er op de deur klopte jaren duren. De vraag wanneer en hoe je hun de waarheid vertelt, die ook voor Sinterklaas geldt, behandelen we in onze gids voor ouders.

Gedichten, surprises en chocoladeletters: de rituelen van Sinterklaas

Een cadeau van Sinterklaas geef je niet zomaar. Er hoort een gedicht bij, het *sinterklaasgedicht*, dat de ontvanger voor iedereen hardop voorleest. Geschreven vanuit Sinterklaas of Piet, die geacht worden alle kleine geheimen van iedereen te kennen, vertelt het in eenvoudige rijm grappige en een beetje plagerige anekdotes over de persoon. Het cadeau zelf zit vaak verstopt in een surprise, een met de hand geknutseld voorwerp dat je kapot moet maken om te vinden wat erin zit.

Het snoepgoed heeft zijn eigen alfabet. De chocoladeletter heeft de vorm van een S voor Sinterklaas, een P voor Piet of de eerste letter van de naam van het kind. Er zijn twee kleine koekjes die buitenlanders door elkaar halen: pepernoten, wat harde stukjes peperkoek, en kruidnoten, kleine ronde knapperige koekjes met de smaak van speculaas. Vroeger werden ze met handenvol naar de kinderen gegooid; na een paar al te enthousiaste worpen worden ze nu eerder met de hand uitgedeeld.

Op de avond van de 5e gaan die lekkernijen van hand tot hand tussen de pakjes door, terwijl de gedichten één voor één worden voorgelezen. Om met kinderen kruidige koekjes te bakken, kijk in onze recepten, en voor een andere bezoekster die sokken vult, de Befana uit Italië, lees ons artikel over de cadeaubrengers.

Wie is Zwarte Piet, de metgezel van Sinterklaas?

Sinterklaas reist met helpers die Piet of Pieten heten. In de traditionele versie, meestal gespeeld door witte acteurs, hebben ze een zwart geschminkt gezicht, een kroeskoppruik, rood op de lippen en oorringen: dat is Zwarte Piet. Ze helpen de heilige, strooien pepernoten en maken de kinderen aan het lachen. In Lotharingen is de metgezel van Sint-Nicolaas Père Fouettard, die we beschrijven in ons artikel over de cadeaubrengers.

Het personage komt in druk terecht met het boek van Jan Schenkman, dat de dienaar van de heilige afbeeldt als een jonge page met een zwarte huid, in Moorse kleding. De Amerikaanse publieke radio NPR merkt op dat hij in de jaren 1850 belangrijker wordt, in de tijd dat *minstrel*-shows, met witte acteurs die zich zwart schminkten, in de Verenigde Staten populair worden, en dat Nederland de slavernij in zijn koloniën pas in 1863 afschaft. Volgens dezelfde bron was het oorspronkelijke kostuum gebaseerd op de manier waarop rijke Amsterdamse families de tot slaaf gemaakte zwarte kinderen kleedden die ze uit de koloniën hadden meegenomen.

Zijn verdedigers zien er iets heel anders in. Voor hen is Piet zwart omdat hij door schoorstenen gaat en onder het roet komt te zitten, en heeft het niets met huidskleur te maken. Sinds de twintigste eeuw circuleren er andere verklaringen, zoals die van een voormalige slaaf die door de heilige werd vrijgekocht, verschenen in de pers tussen 1947 en 1954. In 2013 zag 92 % van de Nederlanders in een peiling het personage niet als racistisch, en voor velen blijft hij de grappenmaker uit hun kinderherinneringen.

Waarom is Zwarte Piet in Nederland een discussiepunt?

De kritiek is niet van gisteren: al in 1987 vraagt een sketch van *Sesamstraat*, de Nederlandse versie van *Sesame Street*, zich af of het personage als racistisch kan worden ervaren. In de jaren 2010 wordt het debat landelijk. In 2011 trekt kunstenaar Quinsy Gario de aandacht van het land door te demonstreren bij de intocht in Dordrecht. De beweging Kick Out Zwarte Piet, onder meer geleid door activist Jerry Afriyie, voert elk seizoen campagne. Veel zwarte Nederlanders vertellen dat ze “Zwarte Piet” als scheldwoord naar hun hoofd geslingerd kregen.

In augustus 2015 publiceert het VN-Comité voor de uitbanning van rassendiscriminatie zijn bevindingen over Nederland. Het erkent dat de traditie door velen gewaardeerd wordt, maar stelt vast dat het personage soms wordt afgebeeld op een manier die negatieve stereotypen weerspiegelt, en dat veel mensen van Afrikaanse afkomst het ervaren als een overblijfsel van de slavernij. Het beveelt aan “een redelijk evenwicht te vinden, bijvoorbeeld een andere uitbeelding”. Dezelfde tekst maakt zich zorgen over geweld tegen vreedzame demonstranten.

Het debat verplaatste zich soms naar de straat, met demonstraties en tegendemonstraties rond de intochten van Sinterklaas, in 2017 bij Dokkum en in 2019 in Den Haag. Voor veel organisatoren was dat een reden te meer om te zoeken naar een versie van het feest waarin elk gezin zich kan herkennen.

De roetveegpiet, een compromis

Gaandeweg tekende zich een oplossing af: de roetveegpiet, met een gezicht dat alleen een paar zwarte vegen heeft, alsof hij net uit een schoorsteen komt. RTL koos er in 2016 voor. De publieke omroep NTR, die het *Sinterklaasjournaal* maakt, verandert sinds 2014 geleidelijk; in 2019 zijn bij de landelijke intocht en in het programma alleen nog roetveegpieten te zien. Op 4 juni 2020 verklaart premier Mark Rutte in de Tweede Kamer dat zijn mening “erg veranderd” is, dat hij veel mensen heeft gesproken die zich gediscrimineerd voelen omdat Piet zwart is, maar dat het volgens hem niet aan de staat is om de verandering op te leggen. Hij spreekt van een volkscultuur die met de tijd meegaat, onder druk van het debat.

De publieke opinie is verschoven, zonder eensgezindheid. Volgens onderzoeksbureau Ipsos I&O wilde 65 % van de Nederlanders in 2016 een helemaal zwarte Zwarte Piet houden, 33 % in 2022 en 38 % in november 2024, terwijl zo’n 35 % wilde dat hij verdween ten gunste van andere Pieten. In 2019 zagen volgens NPR de comités van verschillende steden af van Zwarte Piet in hun optocht, terwijl een tiental kleine gemeenten het omgekeerde besloot. Buiten Nederland verving Suriname het feest van 5 december al in 2013 door een kinderdag, en Aruba verbood het personage in 2020.

Hoe vieren Nederlanders kerst na Sinterklaas?

Kerst, *Kerstmis*, komt drie weken na pakjesavond, en duurt twee dagen. 25 december is Eerste Kerstdag, 26 december Tweede Kerstdag. Beide zijn feestdagen, al gaan veel winkels op de 26e weer open. De Kerstman op zijn Amerikaans bestaat ook: hij heet de Kerstman, en de taal houdt hem goed gescheiden van Sinterklaas. Cadeaus uitwisselen met kerst wordt gebruikelijker, ook al hebben de meeste gezinnen dat op 5 december al gedaan.

De meest typische maaltijd is gourmetten: iedereen bakt aan tafel, op een hete plaat en in kleine pannetjes, stukjes vlees, groenten en minipannenkoekjes. Ook wordt er kerststol aangesneden, een brood met gedroogde vruchten en in het midden van elke plak een eilandje amandelspijs. De *kerstkransjes*, kleine koekjes in de vorm van een krans, worden met een lintje in de boom gehangen. Om 13.00 uur op de 25e spreekt koning Willem-Alexander zijn kersttoespraak uit, uitgezonden op de publieke en commerciële zenders.

1. 1087De helft van de relieken van Sint-Nicolaas wordt naar Bari gebracht.
2. 1655Utrecht verbiedt sinterklaasgebak van 1 tot 8 december.
3. 1850Jan Schenkman publiceert Sint-Nicolaas en zijn knecht.
4. 2001Première van het Sinterklaasjournaal op televisie.
5. 2015Het VN-comité tegen rassendiscriminatie spreekt zich uit over Zwarte Piet.
6. 2019Alleen roetveegpieten bij de landelijke intocht; Amerigo maakt plaats voor Ozosnel.
7. 2020Mark Rutte maakt bekend dat zijn mening over Zwarte Piet veranderd is.