Wie was Sint-Nicolaas? De bisschop van Myra, zijn legendes en zijn weg naar Lotharingen

Wat weten we echt over Sint-Nicolaas?

Weinig, en dat is de eerste verrassing van het dossier. Volgens de overlevering wordt Nicolaas rond 270 geboren in Patara, een havenstad in Lycië, aan de zuidkust van het huidige Turkije. Het St. Nicholas Center vertelt dat zijn ouders, welgestelde christenen, aan een epidemie sterven als hij nog jong is, en dat hij zijn erfenis besteedt aan armen en zieken. Hij wordt bisschop van Myra, een stad in de buurt, terwijl hij nog een jonge man is.

Dezelfde overlevering zegt dat hij onder keizer Diocletianus werd vervolgd, verbannen en om zijn geloof gevangengezet. Na zijn vrijlating zou hij in 325 aan het concilie van Nicea hebben deelgenomen. Hij sterft op een 6 december in Myra, in 343 volgens de meest aangehouden datum, en wordt begraven in zijn kerk.

Historici blijven bij bijna elke regel voorzichtig. Nicolaas duikt pas aan het begin van de zesde eeuw op in een lijst van bisschoppen van Nicea, bij Theodorus Lector, rond 510 of 515, en noch Athanasius noch Eusebius, die toch over het concilie schreven, noemt hem. Sommige historici betwijfelen of hij erbij was, terwijl het St. Nicholas Center de lijst van Theodorus als de belangrijkste authentieke bron over de deelnemers beschouwt. Het verhaal dat hij de ketter Arius midden in de zitting een klap zou hebben gegeven, is pas in de veertiende eeuw overgeleverd, meer dan duizend jaar na de feiten.

De teksten zelf komen laat. Rond 583 citeert Eustratius van Constantinopel een Leven van Sint-Nicolaas dat nu verloren is. Het oudste volledige Leven dat bewaard is gebleven, is dat van Michaël de Archimandriet, geschreven aan het begin van de negende eeuw, tussen 814 en 842, bijna vijfhonderd jaar na de dood van de bisschop. Voor historicus Jeremy Seal blijft het beste bewijs dat Nicolaas heeft bestaan zijn graf, dat je in Myra kon bezoeken.

Wat is de legende van de drie dochters en het goud dat door het raam werd gegooid?

Het is de oudste van de legendes, en de enige die al bij Michaël de Archimandriet in de negende eeuw voorkomt. Een man uit Myra is geruïneerd en kan zijn drie dochters geen bruidsschat meegeven. Zonder bruidsschat geen huwelijk, en de dreiging die boven hen hangt, is dat ze worden verkocht. Op een nacht vliegt er een buidel goud door het open raam. Dan een tweede, op een andere nacht. De derde keer ligt de vader op de loer en herkent hij de bisschop, die hem vraagt het geheim te houden.

Het St. Nicholas Center merkt op dat het goud, afhankelijk van de versie, terechtkomt in kousen of schoenen die voor het vuur liggen te drogen. Sommige versies vertellen over drie gouden ballen in plaats van drie buidels. Die drie ballen zijn een van de kenmerken van de heilige geworden op schilderijen en glas-in-loodramen, soms geschilderd als sinaasappels, wat deels verklaart waarom er sinaasappels in kinderschoenen worden gestopt. Ze maken Nicolaas ook tot beschermheilige van pandjesbazen en huwbare meisjes.

Historici discussiëren over dit verhaal. Adam C. English verdedigt het idee van een echte kern. Jona Lendering merkt op dat het sterk lijkt op de verhalen die Philostratus vertelt over Apollonius van Tyana, een wijze uit de eerste eeuw, en denkt dat het van de ene figuur op de andere kan zijn overgegaan. Wat vaststaat, is dat het de eeuwen heeft overleefd: de kous die bij de schoorsteen hangt, komt er rechtstreeks uit voort, zoals we vertellen in de geschiedenis van de kerstsok.

Waar komt het verhaal van de drie kindertjes in het pekelvat vandaan?

In Frankrijk kent iedereen dit verhaal, en toch is het een van de jongste. Het ontbreekt in de eerste Levens van de heilige en verschijnt aan het einde van de middeleeuwen. Aanvankelijk zijn de slachtoffers geen kinderen maar drie jonge studenten op reis, vermoord door een herbergier. Het St. Nicholas Center vermeldt dat de versie met de drie kindertjes zich in Frankrijk heeft doorgezet.

Het lied “Ils étaient trois petits enfants”, dat schoolkinderen nog altijd zingen, gaat terug tot de zestiende eeuw. Drie kinderen die aren gaan lezen op het veld, vragen op een avond onderdak aan een slager. Hij doodt ze, snijdt ze in stukken en stopt ze in het pekelvat, de bak met zout waarin vlees wordt bewaard. Zeven jaar later komt Sint-Nicolaas langs en vraagt om onderdak. De slager biedt hem eten aan, maar de bisschop wil het pekelvlees dat al zeven jaar ligt te wachten. De slager slaat op de vlucht, de heilige roept hem tot berouw, strekt drie vingers uit over het vat, en de drie kinderen staan weer op.

Door die legende werd Nicolaas de beschermer van de kinderen. In het oosten van Frankrijk reist hij nooit alleen: Père Fouettard, de man in het zwart, bedreigt de stoute kinderen terwijl de heilige snoepgoed uitdeelt. In de optocht van Nancy heeft de slager uit het lied zelfs een eigen praalwagen, vlak voor die van Père Fouettard. In Nederland en België reist de heilige met andere metgezellen, die we voorstellen in cadeaubrengers over de hele wereld.

De andere wonderen uit het dossier

• De drie onschuldigen: al bij Michaël de Archimandriet houdt Nicolaas de arm van de beul tegen en redt hij drie mannen die ten onrechte zijn veroordeeld. Zo wordt hij de beschermheilige van slachtoffers van gerechtelijke dwalingen.
• De storm: op de terugweg van een reis naar het Heilige Land kalmeert hij de zee die zijn schip bedreigt. Zeelieden van de hele Middellandse Zee nemen hem als beschermheilige.
• Basilios: een jongen die door piraten uit Kreta is ontvoerd, wordt thuisgebracht in Myra, met de gouden beker van de koning die hij diende nog in zijn hand.

Waarom vieren we Sint-Nicolaas op 6 december?

Omdat het zijn sterfdag is. De Kerk viert haar heiligen op de dag van hun dood, die als hun geboorte in de hemel wordt gezien, en niet op hun geboortedag, die bij Nicolaas trouwens onbekend is. Kerken die de juliaanse kalender volgen, zoals de Russisch-orthodoxe Kerk, vieren hem op 19 december van onze kalender. Bari heeft een tweede feest, van 7 tot 9 mei, voor de aankomst van zijn relieken.

Volgens de inventarisfiche van het immaterieel cultureel erfgoed over de feesten in Nancy wordt Sint-Nicolaas op 6 december gevierd in België, Nederland, Duitsland, Luxemburg, Zwitserland en Italië, en ook in de orthodoxe landen. In Frankrijk blijft het feest sterk in Lotharingen, de Elzas, Franche-Comté en het Noorden. In Nederland en België komt de heilige vaak per boot aan en trekt hij op een wit paard door de steden, op zoek naar de schoenen die bij ramen, deuren of schoorstenen zijn gezet.

In Lotharingen vinden brave kinderen op de ochtend van 6 december, of in het weekend dat het dichtst daarbij ligt, snoepgoed, en wie de avond ervoor een suikerklontje of een wortel voor de ezel van de heilige heeft neergelegd, weet waarom het bordje leeg is. Dat dit bezoek naar de nacht van 24 december verschoof, gebeurde veel later, in New York, aan het begin van de negentiende eeuw: daarover gaat het ware verhaal van de Kerstman.

Hoe kwamen de relieken van Sint-Nicolaas in Bari terecht?

In het voorjaar van 1087 gaan zeelieden uit Bari aan land in Myra, dat dan onder islamitisch bewind staat, en nemen ze het grootste deel van het skelet mee, onder de neus van de Griekse bewakers. Zo winnen ze een race met Venetië, dat op dezelfde schat aasde. Op 9 mei 1087 komen de botten aan in Bari, in Apulië. Twee jaar later, in 1089, wijdt paus Urbanus II de crypte van de nieuwe basiliek in en legt hij de relieken onder het altaar, waar ze nog altijd liggen. Het gebouw wordt in 1197 voltooid en ingewijd.

Venetië legt zich er niet bij neer. Volgens een anonieme kroniek gaat een Venetiaanse vloot in 1100 in Myra voor anker en raapt ze de fragmenten op die de inwoners van Bari hadden achtergelaten. De kerk San Nicolò op het Lido zegt er zo'n vijfhonderd te bewaren. Op 28 december 2009 vroeg Turkije Italië om de botten terug te geven.

1. 1087Op 9 mei komen de relieken in Bari aan, nadat ze uit Myra zijn weggehaald.
2. 1089Paus Urbanus II wijdt de crypte van de Sint-Nicolaasbasiliek in Bari in.
3. 1100Venetianen brengen de fragmenten die in Myra waren achtergebleven naar het Lido.
4. Jaren vijftigAnatoom Luigi Martino onderzoekt de botten: een man die op meer dan 70-jarige leeftijd stierf, van gemiddelde lengte, met zware artrose.
5. 2017Een rib gaat van 21 mei tot 28 juli van Bari naar Moskou en Sint-Petersburg.

Deze botten zijn onderzocht. In 2004 reconstrueerden Caroline Wilkinson en Francesco Introna aan de universiteit van Manchester een gezicht op basis van de afmetingen van de schedel: een man van ongeveer 1,68 meter, met een gebroken en weer vergroeide neus. In december 2017 dateerden Tom Higham en Georges Kazan in Oxford met de koolstofmethode een fragment van een bekken dat in Illinois wordt bewaard en uit Lyon afkomstig is. Resultaat: vierde eeuw. De onderzoekers wezen erop dat de wetenschap kan bewijzen dat een reliek vals is, maar nooit dat ze echt is.

Datzelfde jaar ging een rib van de heilige van Bari naar Rusland, waar Nicolaas een van de meest vereerde heiligen is. Volgens Radio Vaticana stonden ongeveer twee miljoen pelgrims in de rij, soms urenlang, in de Christus Verlosserkathedraal in Moskou en daarna in het Alexander Nevski-klooster in Sint-Petersburg, voordat het reliek op 28 juli 2017 naar Italië terugkeerde.

Waarom is Sint-Nicolaas de beschermheilige van Lotharingen?

Het begint met een vinger. Volgens de overlevering brengt een Lotharingse ridder, Aubert de Varangéville, in 1098 een vingerkootje van de heilige uit Bari mee naar Port, een handelsstad aan de Meurthe die later de naam Saint-Nicolas-de-Port krijgt. Het Latijnse opschrift op de huidige reliekhouder zegt het letterlijk: “Hic anno salutis 1098 Albertus de Varangisi Villa attulit sacram particulam”. Die zilveren arm met zegenende hand, 75 centimeter hoog, werd rond 1892 in Lyon gemaakt door het huis Berger et Nesme, ter vervanging van de reliekhouders die vroeger door de hertogen waren geschonken en nu verloren zijn.

De fakkelprocessie komt voort uit een ander wonder. De heer van Réchicourt, een Lotharingse kruisvaarder die in het Oosten gevangen zat, zou op 6 december 1240 zijn vrijgelaten en op het voorplein van de kerk zijn teruggevonden, met de kettingen nog om zijn polsen. Sindsdien wordt de processie elk jaar gehouden, op de zaterdag die het dichtst bij 6 december ligt. Na de dienst wordt de basiliek in het donker gehuld, gaan de kaarsen een voor een aan, en zingt de menigte “Saint Nicolas des Lorrains”, een lofzang van meer dan veertig coupletten.

Op 5 januari 1477 verslaat hertog René II Karel de Stoute onder de muren van Nancy. De Bourgondiër sneuvelt, Lotharingen blijft onafhankelijk, en René II maakt Nicolaas tot beschermheilige van zijn hertogdom. Om de heilige voor zijn overwinning te bedanken, vervangt hij het kerkje van Port door een enorme basiliek in flamboyante gotiek, gebouwd van 1481 tot 1560, met twee torens van 85 meter.

Vijf eeuwen later had het gebouw zorg nodig. Het werd zo'n vijftien jaar lang gerestaureerd, in de jaren tachtig en negentig, dankzij de nalatenschap van Camille Crouée Friedman, een kind uit de streek dat in New York ging wonen en in 1980 overleed. Sint-Nicolaas, via Italië uit Klein-Azië gekomen, werd in Lotharingen dus gered door een Amerikaanse.

Hoe wordt Sint-Nicolaas vandaag in Lotharingen gevierd?

In Nancy is het feest belangrijk genoeg om op de inventaris van het immaterieel cultureel erfgoed van het Franse ministerie van Cultuur te staan. De grote optocht bestaat sinds het einde van de negentiende eeuw, en de eerste praalwagen van Sint-Nicolaas werd in 1924 gebouwd dankzij de winkeliers van de stad. In 2017 woonden bijna 100.000 mensen alleen al de optocht bij, en in de loop van december werden er in de metropool 15 tot 18 optochten gehouden.

De stoet volgt een vaste volgorde over 1,3 kilometer. Eerst komen de wagens van de gemeenten, dan de drie figuren uit de legende: Père Fouettard op zijn mechanische ezel, de slager die vanuit zijn kartonnen winkel de menigte toespreekt, en de drie kinderen in het pekelvat. Sint-Nicolaas sluit de stoet af op een verlichte wagen, omringd door brave kindertjes. Bij aankomst op de Place Stanislas overhandigt de burgemeester hem vanaf het balkon van het stadhuis de sleutels van de stad. In 2017 werd er langs de route meer dan twee ton snoep uitgedeeld.

De andere traditie kun je opeten. Sint-Nicolaasfiguren van peperkoek en chocolade worden sinds 1840 in Nancy gemaakt, eerst door het huis Lefèvre-Lemoine. Vanaf 1902 is banketbakker Joseph Eidel de eerste die er een gezicht op tekent, met ogen en een glimlach, naast de baard, de staf en de mijter. In onze kerstrecepten vind je wat je nodig hebt om ze thuis te maken.

• De zaterdag die het dichtst bij 6 december ligt: fakkelprocessie in Saint-Nicolas-de-Port.
• Hetzelfde weekend: grote optocht in Nancy, met kleinere optochten in Metz, Épinal, Verdun of Saint-Dié-des-Vosges.
• De avond ervoor: een suikerklontje of een wortel voor de ezel, soms een tekening of een brief voor de heilige.
• 's Ochtends: snoepgoed en peperkoek voor de brave kinderen, en een gevreesd bezoek van Père Fouettard voor de anderen.

Het feest is zelfs de andere kant op gereisd. In Wiltz, in Luxemburg, leren Amerikaanse soldaten de gewoonte kennen na de bevrijding van het land in september 1944. Op 6 december 1944 deelt korporaal Richard Brookins, verkleed als Sint-Nicolaas, op straat de snoepjes en de chocolade uit hun rantsoenen uit. Voor één avond was de Amerikaanse Santa Claus weer Sint-Nicolaas geworden.