Waar komt de kerstsok vandaan? Van de schoen van Sint-Nicolaas tot de kous aan de schoorsteen

Waarom hangen we met Kerstmis sokken op?

Er bestaat geen enkel document dat zegt: “op die dag hing iemand de eerste sok op”. Wat we hebben, is een legende, die van Sint-Nicolaas, bisschop van Myra in de vierde eeuw. Een vader in financiële nood kan geen bruidsschat voor zijn drie dochters betalen en staat op het punt ze aan een vreselijk lot over te laten. Nicolaas wil hem helpen zonder hem te vernederen, komt ’s nachts langs en gooit een zak goud door het open raam.

De versies verschillen op een punt dat voor ons veel uitmaakt. In de ene rolt het goud gewoon over de vloer. In een andere, beschreven door zoöloog Desmond Morris in zijn boek Christmas Watching (1992), valt het in een kous die bij het vuur te drogen hangt. Die variant heeft school gemaakt: een geheim geschenk, ’s nachts achtergelaten in een kledingstuk bij de haard.

Sommige vertellers vervangen de zakken door drie gouden ballen. Die drie ballen werden één van de symbolen van Sint-Nicolaas, en ook het uithangbord van pandjesbazen, van wie hij de patroonheilige is. Het St. Nicholas Center, dat de gebruiken rond de heilige documenteert, merkt op dat ze vaak worden voorgesteld door sinaasappels of zelfs appels. Daar komen we onderin de sok op terug.

Voor het volledige verhaal van de bisschop, zijn concilie van Nicea in 325 en zijn relieken die in 1087 naar Bari werden gebracht, lees Wie was Sint-Nicolaas?. Hier volgen we alleen het voorwerp: eerst de schoen, dan de sok.

Vóór de sok kwam de schoen: Lotharingse klompen en Hollandse schoenen

Eeuwenlang hing men in Europa niets op: men zette zijn schoenen neer. Dat gebeurde op de avond vóór 6 december, de feestdag van Sint-Nicolaas, en niet met Kerstmis. De Fondation Napoléon beschrijft in een artikel over peperkoek en chocolade voor Sint-Nicolaas hoe dat in de negentiende eeuw ging: ’s avonds zetten de kinderen hun klompen bij de schoorsteen, en de heilige kwam langs met een ezel vol lekkers.

Wat erin zat, hing af van het huis. Hetzelfde artikel spreekt van speelgoed in de schoenen van welgestelde gezinnen, en van walnoten, hazelnoten of honingkoekjes in de klompen van de anderen. Het noemt ook een dienstplichtige uit België, gelegerd in Parijs, die in de Sint-Nicolaasnacht van 1809 een mand met lekkernijen van zijn familie kreeg. In Lotharingen, waarvan Sint-Nicolaas de beschermheilige is, is het feest van 6 december nooit verdwenen.

In Nederland werkt het net zo, met een paard in plaats van een ezel. Volgens het St. Nicholas Center zetten kinderen hun schoen bij een raam, een deur of de verwarming, met een tekening, een verlanglijstje en een wortel of hooi voor het paard van Sinterklaas. Soms een schoteltje water. ’s Ochtends vinden ze chocolade munten, een chocoladeletter met hun voorletter, pepernoten en kleine cadeautjes.

Tot in de jaren veertig vonden Nederlandse kinderen hun cadeaus op de ochtend van 6 december in hun schoenen. Nu valt het grote feest op de avond van de 5e, aan de familietafel. De schoen blijft in november en begin december wel een aantal avonden achter elkaar bij de deur staan.

Frankrijk heeft de schoen zelfs in zijn liedjes bewaard. In “Petit Papa Noël”, geschreven door Raymond Vincy op muziek van Henri Martinet en in 1946 gezongen door Tino Rossi, vraagt het kind Papa Noël zijn schoentje niet te vergeten. De plaat is de best verkochte single ooit in Frankrijk.

Hoe kwam de sok in New York terecht?

De overgang van de schoen naar de opgehangen sok is te volgen in New Yorkse teksten uit het begin van de negentiende eeuw. In 1809 publiceert Washington Irving zijn History of New York, een satirische kroniek van de Nederlandse kolonie. In de eerste editie schrijft hij dat Sint-Nicolaas onder gouverneur Peter Stuyvesant nooit voorbijging zonder cadeaus of zonder “de kous in de schoorsteen op te hangen”. In de herziene edities die volgen, wordt de gewoonte een “vrome ceremonie” van de eerste kolonisten, en wordt de kous ’s ochtends altijd “op wonderbaarlijke wijze gevuld” teruggevonden.

Irving schrijft als humorist, en niets bewijst dat de kolonisten uit de zeventiende eeuw het echt zo deden. Maar de tekst heeft het beeld vastgelegd. Een jaar later, op 6 december 1810, bestelt John Pintard bij graveur Alexander Anderson een prent voor het eerste Sint-Nicolaasdiner van de New-York Historical Society. Het St. Nicholas Center beschrijft die als de eerste Amerikaanse afbeelding van de heilige: je ziet er snoep voor kinderen in kousen die aan de schoorsteen hangen.

1. 1809Washington Irving noemt de kous die voor Sint-Nicolaas in de schoorsteen wordt gehangen.
2. 1810De prent van Alexander Anderson toont kousen vol snoep aan de haard.
3. 1821Het boekje The Children’s Friend laat Santeclaus “elke kerstavond” langs de bedden en kousen van kinderen gaan.
4. 1823Het gedicht “A Visit from St. Nicholas” opent met kousen die “met zorg” aan de schoorsteen zijn gehangen.

Het boekje uit 1821, in New York uitgegeven door William B. Gilley, telt dubbel. Ten eerste vindt het bezoek niet meer plaats op 6 december maar op kerstavond. Ten tweede heeft de bezoeker in de huizen “bedden en kousen” gezien, wat laat zien dat de lezer het voorwerp al verwacht. Voor ongehoorzame kinderen voorziet hetzelfde boekje in een lange zwarte berkenroede, neergelegd in plaats van het speelgoed.

Twee jaar later, op 23 december 1823, publiceert de Troy Sentinel zonder naam het gedicht dat in 1837 aan Clement Clarke Moore wordt toegeschreven en dat hij in 1844 in zijn Poems als het zijne opeist. De derde regel maakt de sok voorgoed vast: “The stockings were hung by the chimney with care”. Verderop gaat de bezoeker zonder een woord aan het werk en vult alle kousen voordat hij weer door het rookkanaal omhoog gaat. Over dat laatste gebaar lees je meer in Waarom komt de Kerstman door de schoorsteen?.

Sinds wanneer hangt men een sok op in Engeland en elders?

In Groot-Brittannië heet het traditionele personage Father Christmas. Lange tijd staat hij meer voor feest en banketten dan dat hij cadeaus brengt. De Library of Congress plaatst in een artikel op haar blog Folklife Today, in 2018 geschreven door Stephen Winick, de komst van de Amerikaanse mythologie in de jaren 1860, met de slee en de vliegende rendieren.

In de jaren 1870 smelten de twee personages samen. Hetzelfde artikel citeert het Oxford Dictionary of English Folklore: in 1883 schrijft een Franse bezoeker in Engeland, als iets wat iedereen weet, dat Father Christmas door de schoorstenen naar beneden komt en speelgoed en snoep in de kousen stopt.

Italië heeft een eigen sok, die niets met Kerstmis te maken heeft. La Befana, een oude vrouw op een bezem, komt in de nacht van 5 op 6 januari, de vooravond van Driekoningen, en vult de sokken van brave kinderen met lekkers. De anderen krijgen kolen. Haar stellen we samen met de andere cadeaubrengers voor in Wie brengt de kerstcadeaus over de hele wereld?.

Wat stop je in een kerstsok?

In het Engels bestaat er een woord voor: stocking stuffers, of stocking fillers in het Verenigd Koninkrijk. Het slaat op de kleine cadeautjes die in een sok passen, in tegenstelling tot de pakjes onder de kerstboom. In sommige gezinnen gaat de sok als eerste open, bij het wakker worden, voordat de volwassenen opstaan. In andere is het de kern van het kerstfeest van de kinderen.

Waarom zit er een sinaasappel onderin de sok?

De sinaasappel verwijst rechtstreeks naar de legende. Het St. Nicholas Center legt uit dat het goud van Nicolaas vaak wordt afgebeeld als gouden ballen, die zelf worden gesymboliseerd door sinaasappels of appels. Een sinaasappel helemaal onderin de sok herinnert dus aan het geschenk van de heilige.

En de kolen?

Het dreigement met kolen hoort bij dezelfde familie als de berkenroede uit het boekje van 1821. Volgens de westerse traditie krijgt een kind dat zich het hele jaar slecht heeft gedragen alleen één stuk kool. In Nederland sprak men vroeger van een aardappel of een zakje zout. De Italiaanse Befana laat kolen achter voor kinderen die niet braaf zijn geweest.

• Een sinaasappel of mandarijn, ter herinnering aan het goud van Sint-Nicolaas.
• Walnoten en hazelnoten, zoals in de klompen uit de negentiende eeuw.
• Chocolade munten, afkomstig uit de Hollandse schoenen.
• Een chocoladeletter met de voorletter van het kind.
• Een klein speeltje, een potlood, een pocketboekje.
• Een briefje in het handschrift van de Kerstman.

Dat laatste punt is een specialiteit van ons huis. Kinderen die de Kerstman hebben geschreven, weten dat een antwoord net zo goed onderin een sok kan zitten als in een brievenbus.

Waar hang je je sok op als je geen schoorsteen hebt?

Eerst namen kinderen gewoon een van hun gewone sokken. Daarna kwamen er sokken die speciaal voor het feest gemaakt werden, groter en versierd. Nu naaien veel gezinnen ze zelf en borduren ze er ieders naam op, zodat de Kerstman zich niet vergist in de ontvanger.

De schoorsteen is niet meer verplicht. Je ziet sokken aan het bed, aan een deurklink, aan een lage tak van de kerstboom of aan een trapleuning. De traditie zegt alleen dat ze leeg moeten zijn, in het zicht hangen en klaar moeten zijn voordat de kinderen in slaap vallen. Het boekje uit 1821 sprak al evenveel over bedden als over kousen.

Wie de voorkeur geeft aan de schoen, heeft de hele geschiedenis aan zijn kant: die is eeuwen ouder dan de sok. Niets houdt je tegen om allebei te doen, een schoen voor Sint-Nicolaas op 6 december en een sok voor de 24e. Om het wachten tussen die twee data te verkorten, opent onze adventskalender elke dag een vakje.