Waarom komt de Kerstman door de schoorsteen naar beneden? Geschiedenis van een bijzondere deur

Waarom komt de Kerstman door de schoorsteen?

Omdat de schoorsteen eeuwenlang het middelpunt van het huis was. Er werd gekookt, je warmde je eraan, je vertelde er verhalen. Het Frans bewaart daar een spoor van: de Trésor de la langue française dateert het woord “foier”, dat de haardplaats van de schoorsteen aanduidt, rond 1135, en vindt in 1572 bij Ronsard de betekenis “plek waar een gezin woont”. De foyer is tegelijk het vuur en de mensen die eromheen wonen.

December versterkte die rol nog. Mediëviste Karin Ueltschi van de universiteit van Reims citeert Maupassant, die in die maand een “zwart gat onder in het jaar” zag, waarin je je thuis opsluit “bij de haard”. Daar werd het kerstblok verbrand, een gewoonte waarvan een student uit Bazel in 1597 de eerste gedetailleerde beschrijving geeft, en die, zo herinnert ze eraan, een haard in huis veronderstelde.

's Nachts was de deur op slot en waren de luiken dicht. De schoorsteen bleef de enige opening naar buiten, en vooral naar de hemel. Voor een figuur die door de lucht reist, is dat de meest logische ingang die er bestaat: hij landt op het dak, en de weg loopt recht naar beneden, naar de plek waar het gezin zijn schoenen heeft neergezet.

Wie kwam er al door de schoorsteen vóór de Kerstman?

De Kerstman heeft die weg niet uitgevonden. Het tijdschrift Mental Floss, dat de tradities over het onderwerp verzamelde, citeert een Franse geleerde uit de vijftiende eeuw, Petrus Mamoris, volgens wie heksen, kabouters en soortgelijke wezens niet door de muren de huizen binnenkwamen, maar door de schoorsteen. In de sprookjes van de renaissance verschijnen feeën door de schacht, en heksen vliegen er op hun bezem uit om naar de heksensabbat te gaan.

• In Schotland en Engeland doet de brownie, een huisgeest, het huishouden terwijl het gezin slaapt, en hij komt binnen zoals hij naar buiten gaat: door de schoorsteen.
• In Slovenië daalt de skrat, een geest die van gedaante kan veranderen, in een vlammende vorm door de schacht naar beneden om rijkdom te brengen aan gezinnen die hem bevallen.
• Bij de Kelten is de bodach een boeman die door de schoorsteen naar binnen glipt om ongehoorzame kinderen mee te nemen.
• In Griekenland komen de kallikantzaroi, ondeugende kobolden, door de schoorstenen naar beneden in de twaalf dagen tussen Kerstmis en Driekoningen.
• In Pennsylvania jaagt bij de Duitse immigranten de Belsnickel stoute kinderen schrik aan; de Philadelphia Gazette schrijft op 19 december 1827 dat hij “op het uur van de feeën, om middernacht, door de schoorsteen glipt”.

In Italië doet de Befana hetzelfde in de nacht van 5 op 6 januari, als ze de sokken van brave kinderen vult. Haar verhaal vertellen we in cadeaubrengers over de hele wereld. De Kerstman komt dus aan in een huis waar de schoorsteen al lang de deur is voor nachtelijke bezoekers, goede en kwade.

Heeft Sint-Nicolaas echt goud door een schoorsteen gegooid?

De bekendste legende van Nicolaas, bisschop van Myra, volgens de overlevering rond 270 geboren, gaat over een geruïneerde vader die zijn drie dochters geen bruidsschat kan geven. Zonder bruidsschat kunnen ze niet trouwen. Drie keer laat de bisschop 's nachts een zak goud het huis binnenkomen zonder zich te laten zien. Zijn leven beschrijven we uitgebreid in wie was Sint-Nicolaas.

De weg van het goud verschilt per versie, en het St. Nicholas Center, dat verhalen over de heilige verzamelt, publiceert ze allebei. In de lange versie gaat de eerste zak door een open raam en valt hij in een kous die voor het vuur te drogen hangt. In de korte versie voor kinderen wordt de eerste zak op de drempel gelegd, de tweede door de schoorsteen gegooid, en gaat de derde door een raam terwijl de vader de wacht houdt.

Volgens Mental Floss spreken de oude versies vooral over het raam, en wordt de schoorsteen pas later belangrijk. Het St. Nicholas Center vermeldt dat sommige versies het over een schoen hebben in plaats van een kous, wat de Europese gewoonte zou verklaren om schoenen voor de heilige klaar te zetten.

Waarom werden schoenen voor de schoorsteen gezet?

Lang voor de sokken waren er de schoenen. Het St. Nicholas Center beschrijft de oude gewoonte om noten, appels en lekkernijen in schoenen te leggen die bij het bed, op de vensterbank of voor de haard waren neergezet. In de zeventiende eeuw is de gewoonte stevig ingeburgerd in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, zoals een beroemd schilderij laat zien.

Het Rijksmuseum in Amsterdam bewaart een tafereel van die ochtend. In “Het Sint-Nicolaasfeest”, tussen 1665 en 1668 geschilderd door Jan Steen, klemt een meisje een emmertje vol snoepgoed vast, terwijl links een jongen huilt: hij heeft alleen een roe, een bundeltje twijgen, in zijn schoen gevonden. Bij de schoorsteen zingen jongeren een sinterklaasliedje.

In Frankrijk was het de klomp of de schoen. Het Office québécois de la langue française vermeldt het in zijn fiche over de kerstsok: bij de Fransen zetten kinderen een klomp of een schoen bij het bed of de schoorsteen. George Sand, geboren in 1804, vertelt in Histoire de ma vie, verschenen in 1855, dat ze wachtte tot “de kleine père Noël door de pijp van de schoorsteen” naar beneden kwam, en dat haar eerste blik de volgende ochtend naar haar schoen “aan de rand van de haard” ging. Ze vond er een koekje, een sinaasappel of een mooie rode appel in.

Het detail is belangrijk. In Frankrijk komt de Kerstman aan het begin van de negentiende eeuw al door de schacht, een aantal jaren vóór het Amerikaanse gedicht van 1823. De opgehangen kous is een Angelsaksische gewoonte, die we stap voor stap volgen in de geschiedenis van de kerstsok.

Wanneer begon de Kerstman door de schoorsteen naar beneden te komen?

In de Verenigde Staten ontstaat het idee in New York in een jaar of vijftien. In 1809 publiceert Washington Irving zijn Geschiedenis van New York, waarin Nederlandse gezinnen op de avond voor Sint-Nicolaas een kous “in de schoorsteen” hangen en die 's ochtends gevuld terugvinden. In de herziene drukken die volgen, laat de heilige niet meer alleen cadeaus vallen in de schoorstenen van zijn lievelingen: één nacht per jaar, schrijft Irving, “tuimelt hij door de schoorstenen” van de nakomelingen van de aartsvaders.

1. 1809Washington Irving beschrijft de kous die op de avond voor Sint-Nicolaas in de schoorsteen hangt.
2. 1810Voor het Sint-Nicolaasdiner van de New-York Historical Society laat John Pintard Alexander Anderson een afbeelding van de heilige maken, met lekkernijen in kousen die aan de schoorsteen hangen.
3. 1821Het boekje The Children's Friend, uitgegeven door William B. Gilley, laat de slee “over de schoorstenen” vliegen; op een prent staat hij op een dak.
4. 1823De Troy Sentinel publiceert zonder naam “A Visit from St. Nicholas”, waarin de bezoeker door de schoorsteen naar beneden komt en langs dezelfde weg weer naar boven gaat.

Het gedicht van 1823 maakt van het idee een scène. De kousen hangen “met zorg aan de schoorsteen”, de bezoeker komt “met een sprong” naar beneden, zijn bontkleren zijn “helemaal bevuild met as en roet”. Hij vult de kousen in stilte, legt dan een vinger langs zijn neus, knikt, en gaat door de schacht weer omhoog. De tekst, die in 1837 aan Clement Clarke Moore werd toegeschreven en in zijn bundel van 1844 werd opgenomen, wordt uitgebreid besproken in de geschiedenis van “The Night Before Christmas”.

Eén detail maakt de scène geloofwaardig: bij Moore is de bezoeker een “vrolijke oude elf”, met een “miniatuurslee” en “acht piepkleine rendieren”. Een klein figuurtje past moeiteloos door een schacht. Als de illustratoren, met Thomas Nast voorop vanaf 1863, hem de lengte van een man geven, wordt de schoorsteen ineens een stuk smaller. Columnist Justin Fox ziet daarin de oorsprong van het weinig waarschijnlijke beeld van een flink uit de kluiten gewassen man die vastzit in een schacht.

Hoe komt de Kerstman binnen in een huis zonder schoorsteen?

De vraag is bijna even oud als het gedicht. Volgens het tijdschrift New England Today raken gietijzeren kachels in de Verenigde Staten in de jaren 1830 en 1840 wijdverbreid: ze zijn zuiniger dan de open haard en hebben alleen een smalle pijp nodig, en kinderen vragen zich af of de Kerstman door een kachelpijp kan kruipen.

In 1893 maakt een hoofdartikel in Harper's Weekly zich er zorgen over: met de komst van de afgesloten kachel had men voor de heilige “een andere manier van binnenkomen dan de schoorsteen” moeten bedenken. Tien jaar later kijkt Ralph Bates Silloway nog altijd in de kachel of hij eraan komt. Vandaag is het probleem groter. Columnist Justin Fox van Bloomberg merkte in 2020 op dat maar 39 procent van de nieuwe eengezinswoningen die in 2019 in de Verenigde Staten werden gebouwd een schoorsteen had, het laagste cijfer sinds het Census Bureau het in 1973 begon bij te houden.

De antwoorden van gezinnen

• De toversleutel: de Kerstman opent de voordeur met een speciale sleutel. De site Romper beschreef dat in 2019 als een kersttraditie, om aan kinderen te presenteren in een brief of een adventskalender.
• Het raam: het gezin van Justin Fox liet elke kerstavond een raam op een kier staan.
• De kachel of het rooster: in 2023 legde een zesjarig meisje uit Vermont aan New England Today uit dat de Kerstman, omdat hij magisch is, door de kleine gaatjes van de kachel gaat.
• De deur en de reservesleutel: een jongen uit Maine, wiens schoorsteen is dichtgemetseld, verzekerde hetzelfde tijdschrift dat hij de reservesleutel gebruikt.
• Gewoon magie: de verklaring die de meeste ouders kiezen, op voorwaarde dat de kinderen slapen.

Op de avond van de 24e laat de Santa Tracker zijn ronde van dak tot dak zien, met of zonder schoorsteen. En voor een andere logistieke vraag die vaak terugkomt, zie hoe de Kerstman alle cadeaus in één nacht bezorgt.