Hoe is Kerstmis begonnen? Van de Romeinse kalender van 336 tot de Elzasser kerstboom

Wanneer werd Kerstmis voor het eerst gevierd?

De eerste christenen vierden de geboorte van Jezus niet. Hun grote feest was Pasen. De evangeliën geven geen geboortedatum, en bijna drie eeuwen lang lijkt niemand de verjaardag van Christus op een vaste dag te hebben gevierd.

Het eerste gedateerde getuigenis staat in de Chronograaf van 354, een geïllustreerde verzameling waarvan de kalligraaf, Furius Dionysius Filocalus, de opdracht ondertekent. Een van de delen somt de gedenkdagen van de martelaren op. De allereerste regel noemt de geboorte van Christus op 25 december. Liturgiehistorici dateren dit deel doorgaans in het jaar 336, in Rome.

Dezelfde verzameling bevat een heidense burgerlijke kalender. Bij 25 december staat daar “N·INVICTI·CM·XXX”: de geboorte van de Onoverwinnelijke, met spelen en dertig wagenrennen. Het is de oudste literaire vermelding van het feest van de Onoverwinnelijke Zon. Beide feesten staan dus naast elkaar in hetzelfde handschrift.

Waarom valt Kerstmis op 25 december?

Vóór 25 december deden andere data de ronde. Rond het jaar 200 meldt Clemens van Alexandrië dat sommigen de geboorte op de 25e van de Egyptische maand pachon stellen, dus 20 mei, en anderen op 24 of 25 pharmouthi, dus 20 of 21 april. Hij noemt 25 december niet. Historicus Andrew McGowan herinnert in een artikel voor de Biblical Archaeology Society aan die aarzelingen.

Een oude verklaring loopt via een berekening. In dezelfde tijd geeft Tertullianus aan dat 14 nisan, de traditionele dag van de kruisiging, overeenkwam met 25 maart in de Romeinse zonnekalender. Volgens een geloof werd Jezus op dezelfde dag van het jaar verwekt als waarop hij stierf. 25 maart werd het feest van de Annunciatie; negen maanden later kom je uit op 25 december.

In het Oosten werd eerst 6 januari gekozen. In de vierde eeuw bestaan beide naast elkaar: 25 december in het Westen, 6 januari in het Oosten. Zes januari werd daarna Driekoningen, dat de komst van de wijzen in Bethlehem herdenkt. De Armeense Kerk viert Kerstmis nog altijd op 6 januari.

Geen van deze verklaringen wordt bewezen door een tekst die zegt: “we hebben 25 december gekozen omdat”. Historici wegen aanwijzingen. Daarom bestaan er nog altijd twee theorieën naast elkaar, die van de berekening en die van de overname van heidense feesten.

Is Kerstmis een heidens feest? Saturnaliën en de Onoverwinnelijke Zon

De Saturnaliën begonnen in de Romeinse kalender op 17 december. Het feest werd langer, tot het zeven dagen duurde, tot 23 december. Op de dag van de Sigillaria, 19 december, gaf men elkaar cadeaus: kaarsen, beeldjes van was of terracotta, grappige geschenken. Slaven werden aan het banket uitgenodigd, iedereen droeg de pileus, de vilten muts van vrijgelaten slaven, en men groette elkaar met “Io Saturnalia”.

Het tweede feest ligt nog dichterbij. In 274 sticht keizer Aurelianus een cultus van de Onoverwinnelijke Zon, Sol Invictus, wiens geboorte op 25 december wordt gevierd. De Chronograaf van 354 legt het vast, zoals we zagen. Het idee dat christenen Kerstmis op die datum zouden hebben gezet om het te vervangen, is aantrekkelijk.

Andrew McGowan wijst op de zwakke punten: geen enkele christelijke auteur uit de eerste eeuwen spreekt van zo’n overname, en de datum 25 december duikt op vóór de tijd waarin de Kerk openlijk heidense gebruiken overneemt. Bij de Saturnaliën spreken de meeste specialisten eerder van invloed dan van oorsprong. De cadeaus van 19 december lijken op de onze, en de “feestkoning” die tijdens de Saturnaliën werd gekozen, doet denken aan de heer van de wanorde in middeleeuwse kerstfeesten.

Hoe zag Kerstmis eruit in de middeleeuwen?

In de middeleeuwen wordt Kerstmis een politieke datum. Karel de Grote wordt op eerste kerstdag van het jaar 800 tot keizer gekroond. Willem de Veroveraar laat zich op eerste kerstdag 1066 tot koning van Engeland kronen. Wie die dag koos, plaatste zijn regering in het teken van de geboorte van Christus.

Het feest rekt zich uit. Rond de twaalfde eeuw worden de festiviteiten verdeeld over de twaalf dagen van 25 december tot 5 januari. Uitspattingen horen erbij: gokken, dronkenschap, omgekeerde rollen, soms met een “heer van de wanorde” die de chaos moest voorzitten. Dat deel van het feest zouden de puriteinen later aanvallen.

Ook de kerststal ontstaat in deze tijd. Met Kerstmis 1223 beeldt Franciscus van Assisi de geboorte van Christus uit met levende mensen in een grot bij Greccio, in Midden-Italië. De heilige Bonaventura beschrijft het rond 1260 in zijn Leven van Franciscus. De ezel en de os, die in geen enkel evangelie voorkomen, stammen uit een veel oudere traditie: Origenes van Alexandrië is de eerste christelijke auteur die ze in de stal plaatst.

In de Provence wordt de kerststal later bevolkt met handbeschilderde santons. De Franse tradities van het seizoen, van de kerststal tot de dertien desserts, staan op onze pagina kersttradities.

Is het waar dat Kerstmis verboden is geweest?

Ja, minstens twee keer, en door christenen. De puriteinen wantrouwen een feest dat verbonden is met de uitspattingen van de twaalf dagen. In 1647 verbiedt het puriteinse bewind Kerstmis in Engeland. Er breken rellen uit ten gunste van het feest, en tijdens de hele duur van het verbod worden half verborgen nog kerkdiensten gehouden.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan doet de kolonie Massachusetts Bay hetzelfde. Op 11 mei 1659 neemt haar vergadering een wet aan die iedereen die “een dag als Kerstmis” viert, door niet te werken, te feesten of op welke andere manier ook, een boete van vijf shilling oplegt. De wet wordt in 1681 onder druk van Londen ingetrokken. In 1687 noemt dominee Increase Mather Kerstmis nog een “profane en bijgelovige” gewoonte.

1. 1647Het puriteinse parlement verbiedt Kerstmis in Engeland.
2. 1659Massachusetts legt wie Kerstmis viert een boete van vijf shilling op.
3. 1681De wet van Massachusetts wordt ingetrokken.
4. 1856Massachusetts maakt Kerstmis een wettelijke feestdag.
5. 1870Op 28 juni wordt Kerstmis een federale feestdag in de Verenigde Staten.

De intrekking verandert de gewoonten niet meteen. In Boston gaan velen op 25 december nog naar hun werk en naar school. Pas in 1856 maakt Massachusetts Kerstmis een feestdag, en pas op 28 juni 1870 wordt het dat in de hele Verenigde Staten. Ondertussen had een gedicht uit 1823 in New York de Kerstman al in de nacht van de 24e geplaatst, zoals we vertellen in Het ware verhaal van de Kerstman.

Waar komt de kerstboom vandaan?

De kerstboom heeft meerdere voorouders. In de middeleeuwen gebruikten de mysteriespelen die op 24 december, de feestdag van Adam en Eva, voor de kerken werden opgevoerd een paradijsboom behangen met appels, de verboden vrucht, en witte hosties. In Lijfland zet de broederschap van de Zwarthoofden in 1441, 1442, 1510 en 1514 bomen neer in haar huizen in Reval, het huidige Tallinn, en in Riga, en danst er daarna omheen op het stadhuisplein.

De Elzas levert de oudste sporen van een kerstboom zoals wij die kennen. Volgens de stad Parijs staat het eerste geschreven spoor van de den als “kerstboom” in een rekeningenboek van Sélestat uit 1521. De post gaat over de boswachters, die vóór het feest de dennen in het gemeentebos moesten bewaken. In Turckheim is een gebeeldhouwde sluitsteen op een woonhuis, gedateerd 1576, de oudste gedateerde afbeelding van een kerstboom.

In 1605 beschrijft een bron uit Straatsburg de dennen die inwoners voor Kerstmis in huis zetten. Er hangen rozen uit gekleurd papier aan, appels, platte wafels, vergulde snoepjes en suikerfiguurtjes. Appels blijven lang de belangrijkste versiering. Volgens de stad Parijs was het een droogte in de Vogezen in 1858 die een glasblazer uit Goetzenbruck, in de Moselle, ertoe bracht rode glazen ballen te maken om ze te vervangen.

Het Franse hof ontdekt de boom later. Maria Leszczyńska, de vrouw van Lodewijk XV, laat er in 1738 een plaatsen in Versailles. De hertogin van Orléans, Helena van Mecklenburg-Schwerin, van Duitse afkomst, zou hem in 1837 aan het hof van Lodewijk Filips hebben geïntroduceerd.

Hoe werd Kerstmis het familiefeest dat we nu kennen?

Het kerstfeest rond kinderen, het huis en cadeaus krijgt vorm in de negentiende eeuw, vooral in Engeland en de Verenigde Staten. Koningin Charlotte, de in Duitsland geboren vrouw van George III, zet al in 1800 een boom neer voor een kinderfeest. Maar het zijn koningin Victoria en prins Albert die er een mode van maken.

In 1848 beschrijft The Illustrated London News uitgebreid de kerstbomen van Windsor Castle en publiceert het een gravure van de koninklijke familie rond de boom. Met Kerstmis 1850 neemt het Amerikaanse tijdschrift Godey’s Lady’s Book dezelfde gravure over, maar wist de tiara van de koningin en de snor van Albert weg: de koninklijke familie wordt een gewone Amerikaanse familie rond haar kerstboom.

Intussen, op 19 december 1843, publiceert Charles Dickens A Christmas Carol. De eerste oplage van 6.000 exemplaren is vóór Kerstmis uitverkocht; een tweede van 2.000 volgt meteen. Dickens, die de drukkosten zelf had betaald, verdient er bijna niets aan. Het boek helpt de “geest” van Kerstmis en de feestvreugde nieuw leven in te blazen.

Alleen de nachtelijke bezoeker ontbrak nog. Die werd in New York geboren, tussen het boekje van 1821 en de prenten van Thomas Nast. Wil je meer weten over zijn brieven, zijn rendieren en zijn ronde van nu, dan kun je de Kerstman schrijven of op de avond van de 24e zijn route volgen met de Santa Tracker.