Hoe viert men kerst in Duitsland? Advent, markten, Nikolaus en Christkind

Wie heeft de adventskrans en de adventskalender bedacht?

In Duitsland tel je december in zondagen. Op de eerste adventszondag steek je de eerste kaars van de Adventskranz aan, de adventskrans, en daarna elke zondag één meer tot kerst. Het voorwerp heeft een datum en een maker: Johann Hinrich Wichern, oprichter en directeur van het Rauhes Haus in Hamburg-Horn, stak in 1839 de eerste aan, onder het plafond van de gebedszaal.

De krans van Wichern had niets weg van die van nu. Hij was van hout, ongeveer zo groot als een wagenwiel, en droeg een kaars voor elke dag tussen de eerste adventszondag en kerstavond. Zo zagen de kinderen kerst dag na dag dichterbij komen. De dennentakken en witte linten kwamen pas vanaf 1860. De versie met vier kaarsen is een compromis, zodat de krans in de huiskamer paste.

Ook de adventskalender heeft een familiegeschiedenis. De moeder van Gerhard Lang (1881-1974), Selma, een domineesvrouw, plakte voor haar zoon 24 kleine schuimpjes uit Hohenlohe, *Wiebele*, op een stuk karton: elke dag mocht er één op. Lang, inmiddels uitgever in München, brengt in 1908, na verschillende pogingen, een gedrukte kalender uit met de titel *Im Lande des Christkindes*, “In het land van het Christuskind”. De kalenders met 24 luikjes van nu zijn zijn erfgenamen. De onze staat op de pagina adventskalender.

Wat gebeurt er op 6 december in Duitsland?

Op de avond van 5 december zetten Duitse kinderen hun schoenen of laarzen voor de deur. ’s Nachts vult Nikolaus ze met noten, mandarijnen, chocola en peperkoek. Op de ochtend van de 6e ligt er vaak ook een figuurtje van briochedeeg, in sommige streken Stutenkerl genoemd. Het is het eerste cadeau van het seizoen, weken voor kerst.

In veel gezinnen komt Nikolaus ook zelf langs, als bisschop: een vrijwilliger of een acteur die voor de gelegenheid is ingehuurd. Hij spreekt de kinderen vriendelijk toe, soms terwijl hij voorleest uit een Goldenes Buch, een “gouden boek” waarin de goede en slechte daden van het jaar staan, en laat dan een klein cadeautje achter.

In het noorden en midden van het land, en meer in het algemeen in protestantse streken, wordt hij vergezeld door Knecht Ruprecht, een duistere knecht die ongehoorzame kinderen bedreigt en hem soms zelfs vervangt. In Bremen doen verklede kinderen aan *Sunnerklauslaufen*: ze gaan van winkel naar winkel, zeggen een versje op in het Nederduits en vragen om snoep. De neven van Knecht Ruprecht, van Krampus tot Père Fouettard, staan in wie de cadeaus brengt in de wereld, en de bisschop zelf in wie was Sint-Nicolaas.

Wat is de oudste kerstmarkt van Duitsland?

Die titel gaat meestal naar de Striezelmarkt in Dresden. Hij wordt voor het eerst vermeld in 1434, onder keurvorst Frederik II van Saksen, als eendaagse markt op de Altmarkt, op de maandag voor kerst. De naam komt van *Strüzel* of *Stroczel*, de oude naam voor het gebak dat nu Stollen heet.

De markt telt nu zo’n 240 kramen. Er staat een 14 meter hoge kerstpiramide uit het Ertsgebergte, zo’n houten carrousel met verdiepingen die door de warmte van kaarsen gaat draaien, en er zijn Pflaumentoffel, figuurtjes van gedroogde pruimen die schoorsteenvegers voorstellen. Hun naam betekent toch “pruimenduivel”.

De andere grote naam is de Christkindlesmarkt van Neurenberg, bekend sinds 1628. Elk jaar gaat hij open wanneer het Christkind van de stad, om de twee jaar gekozen, zijn proloog voordraagt vanaf de tribune van de Frauenkirche. De markten van Neurenberg en Dresden trekken elk ongeveer twee miljoen bezoekers per jaar. De verkiezing van het Christkind beschrijven we in wie de cadeaus brengt in de wereld.

De markten lijken van stad tot stad op elkaar: houten huisjes, glühwein, Lebkuchen, versieringen van glas en hout. Aan de andere kant van de Rijn houdt Straatsburg sinds 1570 dezelfde traditie in stand, zoals ons artikel over kerst in Frankrijk vertelt.

Wat eet men met kerst in Duitsland: Stollen en Lebkuchen?

De Stollen uit Dresden, vroeger Striezel genoemd, duikt al in 1474 op in een officieel document. Boter was er lange tijd een probleem. In 1490 stuurt paus Innocentius VIII de opvolger van de keurvorst van Saksen een brief die beroemd werd als de *Butterbrief*, de “boterbrief”: die staat boter toe voor de vorst en zijn huishouding, en voor anderen op voorwaarde dat ze een jaarlijkse bijdrage aan de dom van Freiberg betalen.

Koning August II de Sterke bezorgde de Stollen zijn glorietijd. In 1730 bestelt hij bij het bakkersgilde van Dresden een reuzenstollen voor zo’n 24.000 gasten. De stad speelt de scène elk jaar na met het Stollenfest: een taart van drie tot vier ton trekt naar de markt, waar hij wordt aangesneden met een mes van 1,60 meter, een replica van het verloren mes van 1730. De echte Dresdner Stollen draagt een zegel met de beeltenis van August de Sterke en wordt alleen door 110 bakkerijen in de stad gemaakt.

De Lebkuchen is de andere pijler van het seizoen. Peperkoekbakkers worden al in 1296 in Ulm en in 1395 in Neurenberg vermeld, en in Neurenberg mochten alleen leden van het gilde ze bakken. Sinds 1996 is Nürnberger Lebkuchen een beschermde benaming: hij moet binnen de stadsgrenzen worden gemaakt. De fijnste kwaliteit, de Elisenlebkuchen, bevat minder dan 10 % tarwebloem en minstens 25 % noten, op een dun schijfje ouwel, de *Oblate*.

Wie brengt de cadeaus in Duitsland: de Weihnachtsmann of het Christkind?

Dat hangt af van de streek. In het noorden, midden en oosten van het land is het de Weihnachtsmann, “de kerstman”, een Kerstman met witte baard die in de negentiende eeuw populair werd door het lied *Morgen kommt der Weihnachtsmann*. In Zuid-Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland is het het Christkind, het Kindje Jezus, een engelfiguur in een witte jurk met krullend haar. De oorsprong van beide namen staat uitgelegd in de namen van de Kerstman in de wereld.

Het grote moment is Heiligabend, de avond van 24 december. De kerstboom wordt vaak diezelfde middag neergezet en versierd, en blijft staan tot in januari: echte kerstbomen worden na de tweede week van de maand bij de straat gezet om opgehaald te worden. De kinderen wachten buiten de kamer tot er een belletje klinkt: dat betekent dat de cadeaubrenger net weer weg is. Dan zien ze de verlichte boom en de pakjes. Dat moment heet de Bescherung.

De maaltijd van de 24e is vaak eenvoudig. In peilingen noemen Duitsers worstjes met aardappelsalade als nummer één, voor karper, fondue of raclette. Het feestmaal volgt de dag erna, met een geroosterde gans of eend. 25 en 26 december zijn vrije dagen, de tweede heet *Zweiter Weihnachtstag*, maar de 24e is dat niet.

Waar komen O Tannenbaum en de glazen kerstballen vandaan?

*O Tannenbaum* was geen kerstlied. Oorspronkelijk is het een volksliedje waarin de altijd groene den voor trouw staat. Een van de melodieën wordt al in 1605 geciteerd in een muzikale potpourri, *Nun fanget an*. In 1820 publiceert August Zarnack een versie waarin een verliefde man klaagt over de ontrouw van zijn geliefde. In 1824 publiceert Ernst Anschütz, onderwijzer en organist in Leipzig, de versie die we kennen in een schoolliedjesbundel. Zelfs dan spreekt de tekst niet uitdrukkelijk over een kerstboom: het gebruik heeft hem aan het feest verbonden.

De glazen kerstballen komen uit Thüringen. Volgens het Deutsches Historisches Museum worden kerstboomversieringen van geblazen glas vanaf ongeveer 1850 gemaakt in Lauscha en de omliggende dorpen. De eerste ballen werden van binnen verzilverd met gesmolten lood, om het licht van de kaarsen te weerkaatsen. In de jaren 1860 en 1870 verving zilvernitraat het lood geleidelijk.

Eén versiering heeft daarentegen niets Duits: de kerstaugurk. In de Verenigde Staten wordt verteld dat Duitse gezinnen een glazen augurk in de kerstboom verstoppen, en dat het kind dat hem vindt een extra cadeau krijgt. Volgens een YouGov-peiling waarover de *New York Times* berichtte, had 91 % van de 2.057 ondervraagde Duitsers nog nooit van die “traditie” gehoord.