Hoe viert men kerst in Frankrijk? Réveillon, bûche, santons en 13 desserts

Wanneer begint kerst in Frankrijk?

De Franse kerstkalender beslaat meer dan een maand. Hij begint in het oosten met Sint-Nicolaas, op 6 december, een feest dat in Lotharingen, de Elzas en het Noorden veel levendiger is dan in de rest van het land. Hij eindigt begin januari met Driekoningen en de galette des rois, een bladerdeegtaart met frangipanevulling waarin een boon verstopt zit: wie hem vindt, wordt tot koning of koningin gekroond.

1. 4 dec.Sainte-Barbe: in de Provence zaait men tarwe in drie schaaltjes, die tegen kerst moet zijn ontkiemd.
2. 6 dec.Sint-Nicolaas in Lotharingen, de Elzas en het Noorden, met optochten in Nancy en Saint-Nicolas-de-Port.
3. Eind nov. tot eind dec.Kerstmarkten, waaronder de Christkindelsmärik van Straatsburg, ontstaan in 1570.
4. 24 dec.Réveillon, nachtmis, en in de Provence het gros souper gevolgd door de dertien desserts.
5. 25 dec.De cadeaus van de Kerstman onder de boom, daarna de kerstlunch.
6. Begin jan.Driekoningen en de galette des rois, op 6 januari of op de eerste zondag van januari.

Die kalender verklaart waarom twee Franse kinderen niet per se dezelfde kerst beleven. Een kind uit Lotharingen kan in drie weken twee keer snoep krijgen, een keer van Sint-Nicolaas, een keer van de Kerstman. Een kind uit de Provence ziet de tafel van de 24e drie dagen gedekt blijven. Het verhaal van Sint-Nicolaas in Lotharingen heeft een eigen artikel: wie was Sint-Nicolaas.

Wie brengt de cadeaus in Frankrijk: de Kerstman of Sint-Nicolaas?

In het grootste deel van het land komt de Père Noël, de Kerstman, in de nacht van 24 op 25 december. Vroeger zetten kinderen hun schoenen voor de schoorsteen zodat hij ze kon vullen, en het tijdschrift FrenchEntrée herinnert eraan dat men ook kleine speeltjes, snoep en fruit in de kerstboom hing. Tegenwoordig liggen de pakjes meestal op de ochtend van de 25e onder de boom.

Die Kerstman met witte baard en rode mantel brak in Frankrijk vooral door na de Tweede Wereldoorlog. Hij werd niet overal met open armen ontvangen: op 23 december 1951 verbrandde een deel van de geestelijkheid van Dijon zijn beeltenis voor de kathedraal Saint-Bénigne. De volgende dag liet kanunnik Kir, de burgemeester van de stad, hem weer verschijnen op de daken van het stadhuis. De hele zaak lees je in het ware verhaal van de Kerstman.

In het oosten heeft Sint-Nicolaas nooit plaatsgemaakt. Hij komt in de nacht van 5 op 6 december, als bisschop met mijter en staf, gevolgd door Père Fouettard, die ongehoorzame kinderen bedreigt. Traditioneel brengt hij een sinaasappel en een peperkoek met zijn beeltenis, en de kinderen zetten een glaasje mirabellenbrandewijn voor hem klaar, met suiker en een wortel voor zijn ezel. Zijn metgezellen verschillen per streek; we hebben ze geordend in wie de cadeaus brengt in de wereld.

Eén adres verbindt al die kinderen: sinds 1962 beantwoordt La Poste de brieven aan de Kerstman. Het Secrétariat du Père Noël zit in Libourne, in de Gironde, en het volstaat om “Père Noël” op de envelop te schrijven. Om je eigen brief naar het dorp te sturen, ga naar onze briefpagina.

Wat is de réveillon met kerst?

Het woord komt van het werkwoord *réveiller*, wekken. De Trésor de la langue française informatisé omschrijft het als een feestmaal tijdens de kerstnacht en, sinds het eind van de negentiende eeuw, tijdens de nieuwjaarsnacht. De betekenis van nachtelijke maaltijd is al in 1531 te vinden bij Charles de Bourdigné, als een “kleine maaltijd ’s nachts in gezelschap”.

Oorspronkelijk bleef men op voor de nachtmis en at men bij thuiskomst, midden in de nacht. Veel gezinnen hebben de volgorde omgedraaid en eten op de avond van de 24e vóór de mis, of helemaal zonder mis. Het principe is niet veranderd: een lange maaltijd, verzorgder dan de rest van het jaar, gedeeld voordat de cadeaus komen.

Het menu verschilt per streek. FrenchEntrée noemt kalkoen, kapoen, gans, kip en boudin blanc, witte worst, als hoofdgerecht, met oesters vooraf en de bûche als dessert.

Waarom eet men met kerst een bûche?

Voordat de bûche een taart was, was het een echt houtblok. Volgens de stad Parijs zou de gewoonte teruggaan op een ritueel rond de winterzonnewende in Noord-Europa: men liet een groot stuk hout branden. In de Provence beschrijft het toeristenbureau van Marseille het ritueel van de cacho fio: de oudste van de familie, vaak de grootvader, stak een blok olijfhout of fruithout aan, zegende het vuur en besprenkelde het met vin cuit, terwijl hij een spreuk in het Provençaals uitsprak.

De taart zelf is Parijs. De website van de stad Parijs vermeldt dat banketbakker Pierre Lacam, vroeger ijsbereider van prins Karel III van Monaco, het recept in 1890 in een boek publiceert. Hij zegt zich te hebben laten inspireren door Antoine Charabot, banketbakker van het huis Quillet in de rue de Buci, in het 6e arrondissement. De precieze datum van de eerste bûche blijft onbekend.

Volgens dezelfde bron verspreidden Parijse banketbakkers de bûche na 1945 over het hele land. Ze heeft het uiterlijk van hout behouden: een opgerold biscuitdeeg, een geribbelde crème die de schors nabootst, soms paddenstoeltjes van meringue. Wil je tijdens de feestdagen samen koken, dan deelt Mevrouw de Kerstman de hare in onze recepten.

Wat zijn de 13 kerstdesserts van de Provence?

In de Provence heet de avond van 24 december het gros souper. Volgens de officiële site France.fr is het een magere maaltijd, zonder vlees, maar overvloedig: zeven gerechten, ter herinnering aan de wonden van Christus, waaronder kabeljauw à la raïto, een Provençaalse tomatensaus. Hij eindigt met de dertien desserts, die het toeristenbureau van Marseille verbindt met het Laatste Avondmaal: twaalf desserts voor de twaalf apostelen, één voor Christus.

De aankleding telt net zo zwaar als het menu. De tafel wordt gedekt met drie tafelkleden, omringd door drie kaarsen, en er komen de drie schaaltjes tarwe op die op Sainte-Barbe, 4 december, zijn gezaaid, als symbool van de Drie-eenheid. De desserts blijven drie dagen op tafel staan, en elke gast hoort van elk ervan te proeven. Alles gaat vergezeld van vin cuit.

• De pompe à l’huile, een platte brioche met olijfolie
• De witte nougat en de zwarte nougat, vaak voorgesteld als goed en kwaad
• De vier bedelaars: gedroogde vijgen, rozijnen, amandelen en hazelnoten of walnoten, voor de vier bedelorden
• De dadels, waarvan de pit het teken van Christus zou dragen
• De groene meloen, bewaard op stro, en de witte druiven, bewaard in de kelder
• Afhankelijk van de stad: calissons uit Aix, gekonfijt fruit, oreillettes, mandarijnen, kweepeerpasta, watermeloenjam

De precieze lijst verschilt van stad tot stad en van gezin tot gezin, en dat is de bedoeling. Haar geschiedenis is recenter dan men denkt: het toeristenbureau van Marseille dateert het getal dertien op 1925.

Wat zijn de santons van de Provence?

De kerststal blijft het middelpunt van de Franse kerst, vooral in het zuiden. De kleine kleifiguurtjes heten santons. Volgens het toeristenbureau van Marseille ontstond de Provençaalse santon van ongebakken klei eind achttiende eeuw in Marseille en werd hij bedacht door Jean-Louis Lagnel (1764-1822).

De grote etalage is de Foire aux santons van Marseille, de oudste van de Provence, ontstaan, zegt het toeristenbureau, “direct na de Revolutie”. Ze staat elk jaar van het derde weekend van november tot begin januari op de Vieux-Port en wordt geopend met een mis in het Provençaals.

De Provençaalse kerststal houdt niet op bij de Heilige Familie, de os, de ezel en de Drie Koningen. Hij bouwt een heel dorp na: de burgemeester, de bakker, de pastoor, de trommelaar, het zigeunerpaar, de blinde en zijn zoon. De beroemdste is de Ravi, de armen ten hemel geheven, verrukt over de geboorte terwijl hij niets te geven heeft. Hij leverde de Franse uitdrukking “le ravi de la crèche” op.

Het ambacht leeft: zo’n 120 werkplaatsen van santonmakers zijn actief tussen Marseille, Aubagne en Aix-en-Provence. In Allauch toont Gilbert Orsini elk jaar een bewegende kerststal van 100 m² met 650 santons. Sommige werkplaatsen maken zelfs moderne figuren, een voetballer of een pizzabakker, naast de traditionele herder.

Waar komen de kerstboom en de kerstmarkten in Frankrijk vandaan?

De Elzas gaf Frankrijk zijn twee meest geëxporteerde kerstbeelden. Het eerste is de kerstmarkt. Die van Straatsburg, de Christkindelsmärik, of “markt van het Kindje Jezus” in het Elzassisch, ontstond in 1570 en hoort daarmee bij de oudste van Europa. Lange tijd was het de enige in Frankrijk. Na het voorplein van de kathedraal, de place du Château en de place Kléber vestigde hij zich in 1871 op de place Broglie.

Het tweede is de kerstboom. In het archief van Sélestat vermeldt een rekeningboek van 21 december 1521 dat er 4 schelling werd betaald aan boswachters om op Sint-Thomas de *meyen*, de bomen, te bewaken. De stad ziet daarin de oudste geschreven vermelding van een kerstboom, en de Bibliothèque humaniste stelt dat register elke winter tentoon naast twee werken uit 1555 en 1600. Straatsburg levert een andere, vaak genoemde datum, 1605, die het tijdschrift FrenchEntrée aanhoudt voor de eerste kerstboom van de stad.

Tegenwoordig staan kerstboom en kerststal in veel huiskamers naast elkaar, soms op hetzelfde meubel. Het volledige verhaal van de kerstboom, van het oude Rome tot het Victoriaanse tijdperk, lees je in hoe kerst begon.