Het ware verhaal van de Kerstman: van de bisschop van Myra tot de oude man in het rood

Wie was Sint-Nicolaas echt?

Nicolaas wordt volgens de overlevering rond 270 geboren in Patara, een dorp in Klein-Azië aan wat nu de zuidkust van Turkije is. Al heel jong wordt hij bisschop van Myra. Het St. Nicholas Center, dat al jaren de bronnen over de heilige verzamelt, meldt dat hij in 325 het concilie van Nicea bijwoont en op een 6 december, in 343, in Myra sterft. Geen precieze geboortedatum is bewaard gebleven.

Zijn faam berust op verhalen over vrijgevigheid. Het beroemdste gaat over een geruïneerde man die zijn drie dochters geen bruidsschat kan geven. Drie keer valt er goud in het huis, en volgens de overlevering belandt het in kousen of schoenen die bij het vuur staan. Uit dat verhaal komt de gewoonte om een kous op te hangen of je schoenen bij de schoorsteen te zetten.

Nicolaas wordt de beschermer van kinderen, en daarna van zeelieden. In het voorjaar van 1087 nemen zeelieden uit Bari zijn gebeente mee van Myra naar hun haven in Zuid-Italië, waar het nog altijd rust. Een vingerkootje komt daarna in Lotharingen terecht, in Saint-Nicolas-de-Port, en de heilige wordt er de patroon van de hele streek.

Daar komt de datum van 6 december vandaan: het is zijn sterfdag, die zijn feestdag werd. Eeuwenlang vonden kinderen in Europa op die ochtend snoepgoed in hun schoenen. De overstap naar de nacht van 24 december kwam veel later, en speelde zich af aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.

Hoe werd Sint-Nicolaas in New York Santa Claus?

De Amerikaanse naam ontstond in New York, het vroegere Nieuw-Amsterdam dat in 1664 aan de Engelsen werd overgedragen. De etymologiesite Wordorigins legt uit dat Santa Claus een variant is van het Nederlandse Sint Klaas, in het dialect van de stad uitgesproken als “Sante”, en dat Klaas de verkorte vorm van Nicolaas is. De oudst bekende gedrukte vermelding dateert van 20 december 1773: de New York Gazette and Weekly Mercury meldt dat men “St. Nicholas, otherwise called St. A Claus” heeft gevierd.

Begin negentiende eeuw maken een paar New Yorkse notabelen van Sint-Nicolaas een embleem van de stad. John Pintard richt in 1804 de New-York Historical Society op en kiest hem als patroon. Washington Irving, lid van het genootschap, publiceert op 6 december 1809 zijn History of New York, waarin Nicolaas een Hollandse burger met een stenen pijp wordt, ver van de bisschop met mijter.

1. 1773Eerste gedrukte vermelding van “St. A Claus” in een New Yorkse krant.
2. 1804John Pintard richt de New-York Historical Society op en kiest Sint-Nicolaas als patroon.
3. 1809Washington Irving publiceert zijn History of New York, met een pijprokende Nicolaas.
4. 1810Pintard bestelt bij graveur Alexander Anderson de eerste Amerikaanse afbeelding van de heilige, met kousen aan de schoorsteen.
5. 1821Het boekje The Children’s Friend toont “Sante Claus” die op kerstavond uit het noorden komt in een slee, getrokken door een rendier.

Het boekje van 1821 verandert iets wezenlijks: het bezoek vindt niet meer plaats op 6 december, maar in de nacht vóór Kerstmis. Het is ook de eerste keer dat een rendier de slee trekt. Het personage heeft nu een naam, een datum en een vervoermiddel.

Het St. Nicholas Center wijst in datzelfde jaar ook op een uitgave van de New Yorkse uitgever William B. Gilley met de titel Sancte Claus. De spelling twijfelt nog tussen “Sante” en “Sancte”, maar het idee staat: een bezoeker uit de kou, op wie kinderen wachten, die de brave beloont. Er ontbreekt alleen nog een precies portret.

Wie gaf de Kerstman zijn slee en zijn acht rendieren?

Op 23 december 1823 publiceert de Troy Sentinel, een krant uit de staat New York onder leiding van Orville L. Holley, een ongesigneerd gedicht: “Account of a Visit from St. Nicholas”. Clement Clarke Moore, hoogleraar in New York, wordt in 1837 als auteur genoemd en eist het gedicht op door het in 1844 in zijn bundel op te nemen. Sommige onderzoekers schrijven het toe aan Henry Livingston Jr., maar er is geen bewijs dat Livingston het zelf ooit heeft opgeëist.

Het gedicht legt bijna alles vast: de kerstnacht, de afdaling door de schoorsteen, de kleine slee, de acht rendieren die bij naam worden geroepen. In de versie van 1823 heten de laatste twee Dunder en Blixem, uit het Nederlands voor “donder” en “bliksem”. Later worden het Donder en Blitzen.

De bezoeker die de verteller beschrijft is klein, “van top tot teen” in bont gekleed, bedekt met as en roet, een pijp tussen zijn tanden, met een rond buikje dat schudt als hij lacht. Over de kleur van zijn kleren zegt het gedicht niets. Het eindigt met de formule die miljoenen kinderen nog opzeggen: “Happy Christmas to all, and to all a good-night”. Meer vind je op onze pagina kerstliedjes.

Het succes is onmiddellijk. Al in 1824, een jaar na de verschijning in Troy, wordt de tekst in vier almanakken overgenomen. Daarna wordt hij meermaals geïllustreerd, door T. C. Boyd in 1848 en door F. O. C. Darley in 1862. Elke nieuwe uitgave voegt een visueel detail toe dat het gedicht openliet.

Hoe tekende Thomas Nast de moderne Kerstman?

Thomas Nast komt rond zijn zesde, in 1846, naar New York. In 1862, midden in de Amerikaanse Burgeroorlog, gaat hij werken voor Harper’s Weekly. Op 3 januari 1863 toont de omslag van het blad zijn eerste Kerstman: “Santa Claus in Camp”. De oude man komt in een slee aan in een kamp van de noordelijke troepen en deelt cadeaus uit aan de soldaten. Hij draagt een jas met sterren en een gestreepte broek, in de kleuren van de vlag.

Hetzelfde nummer bevat een tweede, intiemere prent: een kerstavond waarop een vrouw en haar kind thuis wachten, tegenover de echtgenoot en vader die op het slagveld is gebleven. Eind 1865, als de oorlog voorbij is, komt hij terug met hulst op zijn muts en wenst hij “Merry Christmas to all”.

De Massachusetts Historical Society telt 33 kerstprenten van Nast voor Harper’s Weekly tussen 1863 en 1886. In 1866 toont hij de Kerstman in zijn werkplaats, terwijl hij het speelgoed klaarmaakt. Het Delaware Art Museum, dat een Nast-collectie bewaart, merkt op dat zijn prenten de eerst bekende verwijzingen zijn naar een Kerstman die op de Noordpool woont. Abraham Lincoln zou hem “onze beste rekruteringssergeant” hebben genoemd.

Op 1 januari 1881 verschijnt “Merry Old Santa Claus”, een ronde, bebaarde Kerstman met een pijp in zijn mond en zijn armen vol speelgoed. Dat is het beeld waar alle latere illustratoren van uitgaan. Eén detail telt: Harper’s Weekly werd in zwart-wit gedrukt. Nast legde het silhouet vast, niet de kleur van het pak, een vraag die we behandelen in Waarom draagt de Kerstman rood?.

En in Frankrijk, waar komt de Père Noël vandaan?

In Frankrijk is Sint-Nicolaas nooit verdwenen. Hij komt vooral in het oosten en noorden, in de Elzas, Lotharingen en Nord-Pas-de-Calais, rond 6 december. Een ezeltje draagt de manden met snoepgoed. Achter hem loopt Père Fouettard, de vroegere slager uit de legende van de drie kinderen die de heilige weer tot leven wekte. In Saint-Nicolas-de-Port volgen elk jaar duizenden pelgrims de processie, en in Nancy wordt de legende op de gevel van het stadhuis geprojecteerd.

De Père Noël zoals we hem kennen, uit tijdschriften en etalages, breekt vooral na de Tweede Wereldoorlog door. Die komst is niet voor iedereen welkom. Op 23 december 1951 wordt op het plein voor de kathedraal Saint-Bénigne in Dijon een pop van de Père Noël van ongeveer drie meter verbrand, voor de ogen van 250 kinderen. Een deel van de geestelijkheid verwijt hem dat hij Kerstmis “heidens” maakt. Al de volgende dag laat kanunnik Kir, de burgemeester van de stad, een Père Noël op de daken van het stadhuis verschijnen.

Antropoloog Claude Lévi-Strauss haalt uit de zaak een essay, “Le Père Noël supplicié”, dat in 1952 in Les Temps modernes verschijnt. Hij verbindt de snelle verspreiding van het personage met de Amerikaanse invloed van na de oorlog.

Tien jaar later, in 1962, richt minister van Posterijen Jacques Marette een dienst op om de brieven van kinderen te beantwoorden. Het allereerste officiële antwoord wordt geschreven door zijn zus, de psychoanalytica Françoise Dolto. De brieven worden nu in Libourne, in de Gironde, verwerkt, en je kunt nog altijd aan de Kerstman schrijven.

Is de Kerstman een waargebeurd verhaal?

De man die aan de oorsprong van het verhaal staat, heeft bestaan. Nicolaas van Myra leefde in de vierde eeuw, zat in 325 in Nicea en zijn relikwieën liggen sinds 1087 in Bari. De rest kwam er in de loop der eeuwen bij: de naam in New York in 1773, de kerstnacht en het rendier in 1821, de acht rendieren en de schoorsteen in 1823, de Noordpool en de werkplaats met Nast in de jaren 1860.

Wie heeft de Kerstman bedacht?

Niemand in het bijzonder. Pintard koos de heilige, Irving maakte hem vertrouwd, de auteur van het gedicht van 1823 gaf hem zijn rendieren, Nast tekende zijn gezicht. De reclamemakers van de twintigste eeuw, Coca-Cola inbegrepen, namen daarna een beeld over dat al vastlag. Dat laatste punt werken we uit in Heeft Coca-Cola de Kerstman uitgevonden?.

Is de Kerstman op Jezus geïnspireerd?

Nee. Kerstmis viert de geboorte van Jezus, maar de Kerstman stamt af van een ander personage: Sint-Nicolaas, een bisschop. Zijn bezoek is gewoon verschoven van 6 naar 24 december, zoals het boekje van 1821 laat zien. Om 's avonds zijn route te volgen, ga je naar de Santa Tracker, en voor zijn eigen versie van het verhaal naar het verhaal van de Kerstman.