Είναι καλό για τα παιδιά να πιστεύουν στον Άγιο Βασίλη; Τι λένε πραγματικά οι ψυχολόγοι

Τι μπορεί να πει η έρευνα για τον Άγιο Βασίλη;

Ας ξεκινήσουμε με ένα τίμιο όριο: καμία μελέτη δεν έχει παρακολουθήσει επί είκοσι χρόνια παιδιά που πίστεψαν στον Άγιο Βασίλη και άλλα που δεν πίστεψαν ποτέ, για να συγκρίνει την υγεία τους, την επιτυχία τους ή την εμπιστοσύνη τους στους γονείς. Ένα τέτοιο πείραμα θα ήταν άλλωστε σχεδόν αδύνατο, αφού οι παραδόσεις μιας οικογένειας δεν κληρώνονται.

Αυτό που έχουν μελετήσει οι ερευνητές είναι κομμάτια του προβλήματος. Πώς ξεχωρίζουν τα παιδιά από 4 έως 8 ετών το πραγματικό από το φανταστικό; Τα βοηθά το παιχνίδι του «κάνω πως» να σκέφτονται; Είναι οι φανταστικοί φίλοι σημάδι απομόνωσης; Και τι νιώθουν όταν ανακαλύπτουν την αλήθεια; Σε αυτό το τελευταίο, η μελέτη της Candice Mills και της Thalia Goldstein που δημοσιεύτηκε το 2023 δεν κατέγραψε «δραστική απώλεια εμπιστοσύνης» προς τους γονείς.

Ο Άγιος Βασίλης βρίσκεται στο σταυροδρόμι όλων αυτών. Είναι μια ιστορία που αφηγούνται ενήλικες που το παιδί εμπιστεύεται, στηριγμένη σε υλικές αποδείξεις (το άδειο ποτήρι γάλα, τα δώρα κάτω από το δέντρο), και που το παιδί σχεδόν πάντα καταλήγει να την ξεδιαλύνει μόνο του, γύρω στα 8 κατά μέσο όρο. Κάθε κομμάτι της έρευνας φωτίζει ένα μέρος αυτής της εμπειρίας.

Αναπτύσσει η πίστη στον Άγιο Βασίλη τη φαντασία;

Είναι το πιο διαδεδομένο επιχείρημα και αξίζει να το εξετάσουμε από κοντά. Το 2013, η Angeline Lillard και πέντε συνάδελφοί της από το Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια ανασκόπησαν, στο περιοδικό Psychological Bulletin, δεκάδες μελέτες για το παιχνίδι του «κάνω πως». Το συμπέρασμά τους ξαφνιάζει: τα υπάρχοντα δεδομένα «δεν στηρίζουν ισχυρούς αιτιακούς ισχυρισμούς» για τη μοναδική σημασία αυτού του παιχνιδιού στην ανάπτυξη, και χρειάζονται περισσότερες και καλύτερες έρευνες.

Οι συγγραφείς δεν λένε ότι το φανταστικό παιχνίδι είναι άχρηστο. Διακρίνουν τρεις υποθέσεις: το παιχνίδι του «κάνω πως» είναι απαραίτητο, ή είναι ένας δρόμος ανάμεσα σε άλλους προς την ίδια πρόοδο, ή απλώς συνοδεύει την ανάπτυξη χωρίς να την προκαλεί. Για τη σκέψη, η δεύτερη υπόθεση «στηρίζεται σαφώς»: το «κάνω πως» βοηθά, αλλά βοηθούν και άλλες δραστηριότητες.

Ένα σοβαρό στοιχείο: το «κι αν…»

Το 2012, στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ, η Daphna Buchsbaum και η Alison Gopnik έδειξαν σε 52 παιδιά 3 και 4 ετών μια «μηχανή γενεθλίων» που έπαιζε το «Χρόνια πολλά» όταν πάνω της έβαζαν ένα αντικείμενο που λεγόταν «ζάντο». Τα παιδιά που, σε ένα παιχνίδι του «κάνω πως» με ένα απλό κουτί και δύο κυβάκια, τηρούσαν τον κανόνα της μηχανής απαντούσαν επίσης καλύτερα σε ερωτήσεις όπως «Κι αν αυτό δεν ήταν ζάντο;». Η σχέση ίσχυε ακόμη και όταν λαμβάνονταν υπόψη η ηλικία και οι εκτελεστικές λειτουργίες.

Το 2016, η Rachel Thibodeau και οι συνάδελφοί της χώρισαν τυχαία παιδιά 3 έως 5 ετών σε ένα καθοδηγούμενο φανταστικό παιχνίδι (ένα ταξίδι στη Σελήνη, για παράδειγμα), ένα μη φανταστικό παιχνίδι (τραγούδια, μπάλα που γυρίζει) και τη συνηθισμένη τάξη, για 15 λεπτά την ημέρα επί πέντε εβδομάδες. Η ομάδα του φανταστικού παιχνιδιού βελτιώθηκε στη μνήμη εργασίας σε σχέση με την ομάδα του μη φανταστικού παιχνιδιού, αλλά όχι καθαρά σε σχέση με τη συνηθισμένη τάξη, και τίποτα δεν άλλαξε στην αναστολή.

Κάνει η πίστη στον Άγιο Βασίλη τα παιδιά εύπιστα;

Το 1995, ο βιολόγος Richard Dawkins υποστήριζε σε ένα δοκίμιο ότι τα παιδιά είναι από τη φύση τους εύπιστα, έτοιμα να πιστέψουν σχεδόν οτιδήποτε, και ότι αυτή η ευπιστία είχε μάλιστα πλεονέκτημα στην εξέλιξη. Η Jacqueline Woolley, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Όστιν, πέρασε μεγάλο μέρος της καριέρας της ελέγχοντας αυτή την ιδέα. Τα αποτελέσματά της τη διαψεύδουν.

Στο εργαστήριό της, παιδιά άκουγαν για απίθανα ζώα. Τα πίστευαν περισσότερο όταν ένας φύλακας ζωολογικού κήπου έλεγε ότι το ζώο υπάρχει παρά όταν το έλεγε ένας μάγειρας. Από την ηλικία των 4 ετών, έκριναν πιο αληθινό ένα επινοημένο ζώο, το «σέρνιτ», όταν παρουσιαζόταν σε επιστημονικό πλαίσιο παρά σε ένα παραμύθι. Τα παιδιά λοιπόν ζυγίζουν ποιος μιλά και σε ποιο πλαίσιο.

Για τον Άγιο Βασίλη, όλα τα σημάδια δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση. Οι ενήλικες που το παιδί εμπιστεύεται περισσότερο τον βεβαιώνουν, η τηλεόραση τον επιβεβαιώνει, και το πρωί της 25ης Δεκεμβρίου το ποτήρι με το γάλα είναι άδειο και τα μπισκότα μισοφαγωμένα. Η Woolley αναφέρει ότι το 83 % των παιδιών 5 ετών στις μελέτες της πιστεύουν ότι ο Άγιος Βασίλης είναι αληθινός. Με τόσες αποδείξεις, γράφει, η δυσπιστία θα ήταν αυτή που θα ήταν παράλογη.

Η ίδια λογική εξηγεί και το τέλος της πίστης. Το 2009, η Ansley Tullos και η Woolley έδειξαν ότι τα παιδιά 6 ετών ξέρουν να στηρίζονται σε ενδείξεις για να κρίνουν ότι ένα άγνωστο ζώο είναι αληθινό και να αντιμετωπίζουν την έλλειψη ενδείξεων ως αβεβαιότητα, κάτι που τα παιδιά 4 ετών δεν κάνουν ακόμη με αξιοπιστία. Το παιδί που κάποια στιγμή υπολογίζει πόσες καμινάδες πρέπει να επισκεφθεί κανείς σε μία νύχτα χρησιμοποιεί ακριβώς το εργαλείο που ακόνισε όσο πίστευε.

Είναι πολύ ονειροπόλο ένα παιδί που πιστεύει ακόμη στον Άγιο Βασίλη;

Πολλοί γονείς φοβούνται ότι ένα παιδί 8 ή 9 ετών που πιστεύει ακόμη «ζει στον κόσμο του». Η έρευνα για τους φανταστικούς φίλους μάς καλεί να το δούμε πιο ψύχραιμα. Το 2004, η Marjorie Taylor (Πανεπιστήμιο του Όρεγκον) και η Stephanie Carlson (Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον) παρακολούθησαν 100 παιδιά που γνώρισαν σε ηλικία 3 ή 4 ετών και τα ξαναείδαν τρία χρόνια αργότερα. Στα 7 τους, το 65 % είχε αποκτήσει κάποια στιγμή έναν φανταστικό σύντροφο.

Αυτοί οι σύντροφοι δεν ήταν προνόμιο των πολύ μικρών: το 31 % των παιδιών σχολικής ηλικίας έπαιζε με κάποιον τη στιγμή της μελέτης, έναντι 28 % στην προσχολική ηλικία. Σχεδόν το 27 % περιέγραφε έναν σύντροφο για τον οποίο οι γονείς του δεν ήξεραν τίποτα. Η Carlson το συνόψιζε: το να έχει κανείς φανταστικό σύντροφο είναι φυσιολογικό στα παιδιά του σχολείου, και αυτό συναντάται σε όλες τις προσωπικότητες.

Η μελέτη βρήκε μάλιστα το αντίθετο από αυτό που φοβόμαστε. Τα παιδιά που σχεδόν ποτέ δεν έμπαιναν στη θέση ενός άλλου χαρακτήρα είχαν χαμηλότερες επιδόσεις στην κατανόηση των συναισθημάτων των άλλων. Το φανταστικό παιχνίδι, κατά την Carlson, επιτρέπει στο παιδί να εξασκείται σε κοινωνικές καταστάσεις, σε συγκρούσεις για παράδειγμα, χωρίς μεγάλο ρίσκο.

Είναι ψέμα να κάνουμε το παιδί να πιστεύει στον Άγιο Βασίλη;

Αυτή είναι η καρδιά της ηθικής συζήτησης. Τον Νοέμβριο του 2016, ο ψυχολόγος Christopher Boyle (Πανεπιστήμιο του Έξετερ) και η ερευνήτρια Kathy McKay (Πανεπιστήμιο της Νέας Αγγλίας, στην Αυστραλία) δημοσιεύουν στο The Lancet Psychiatry ένα σύντομο δοκίμιο με τίτλο «A wonderful lie», ένα υπέροχο ψέμα. Το επιχείρημά τους: όλα τα παιδιά θα ανακαλύψουν κάποτε ότι τους έλεγαν ψέματα για χρόνια και θα μπορούσαν να αναρωτηθούν τι αξίζουν τα υπόλοιπα λόγια των μεγάλων.

Πρόκειται για κείμενο γνώμης, όχι για μελέτη, και οι δύο συγγραφείς παραδέχονται ότι το ψέμα σε ένα παιδί μπορεί μερικές φορές να δικαιολογείται, για παράδειγμα για να το παρηγορήσουμε όταν πεθαίνει ένα ζωάκι. Η Woolley τους απαντά ότι κανένα δεδομένο δεν δείχνει ότι η πίστη, και έπειτα η ανακάλυψη, πληγώνουν σημαντικά την εμπιστοσύνη προς τους γονείς. Οι έρευνες που έγιναν από τότε, τις οποίες παρουσιάζουμε αναλυτικά στο άρθρο μας για την ηλικία στην οποία τελειώνει η πίστη, μάλλον τη δικαιώνουν.

Υπάρχει και ένας άλλος τρόπος να δούμε τα πράγματα. Το 1952, στο «Le Père Noël supplicié» (ο «βασανισμένος» Άγιος Βασίλης), ο Claude Lévi-Strauss σημείωνε ότι οι ενήλικες δεν πιστεύουν στον Άγιο Βασίλη αλλά ενθαρρύνουν τα παιδιά να πιστεύουν, και έβλεπε σε αυτό ένα είδος κοινής τελετουργίας μάλλον παρά μια συνηθισμένη απάτη. Πολλές οικογένειες το ζουν έτσι: ένα παιχνίδι του οποίου τα παρασκήνια το παιδί ανακαλύπτει μια μέρα, και στο οποίο συχνά συνεχίζει να συμμετέχει.

Πρέπει να χρησιμοποιούμε τον Άγιο Βασίλη για να είναι φρόνιμο το παιδί;

«Αν δεν είσαι φρόνιμος, ο Άγιος Βασίλης δεν θα έρθει.» Η φράση είναι τόσο παλιά που υπάρχει και στα τραγούδια, από το «Santa Claus Is Comin’ to Town» το 1934 έως τον Père Fouettard, τον σκοτεινό σύντροφο που συνοδεύει τον Άγιο Νικόλαο στη Λωρραίνη. Κι όμως, καμία πειραματική μελέτη δεν έχει μετρήσει αν αυτή η απειλή κάνει πραγματικά τα παιδιά πιο φρόνιμα, ούτε για πόσο καιρό.

Οι ίδιοι οι γονείς δεν προβάλλουν αυτό το επιχείρημα. Στην έρευνα που δημοσίευσε το 2025 η ομάδα του Karl Rosengren σε 486 Αμερικανούς γονείς, οι λόγοι που αναφέρθηκαν συχνότερα για την ενθάρρυνση της πίστης στον Άγιο Βασίλη ήταν ότι αποτελεί «φυσιολογικό κομμάτι της παιδικής ηλικίας» και ότι είναι διασκεδαστική. Η «φιλοκοινωνική συμπεριφορά» ερχόταν πολύ πιο πίσω, με περίπου 12 % των γονέων να την αναφέρουν.

Οι Boyle και McKay σημείωναν από την πλευρά τους ότι μια υπηρεσία του Βόρειου Πόλου που κατατάσσει τα παιδιά σε φρόνιμα και άτακτα έχει κάτι ενοχλητικό, αν τη δει κανείς με μάτια ενήλικα. Η κριτική αυτή στοχεύει κυρίως στη χρήση του Άγιου Βασίλη ως επιτηρητή. Η ίδια συζήτηση αφορά και το ξωτικό στο ράφι, στο οποίο αφιερώνουμε έναν οδηγό για γονείς.

• Κρατήστε τη λίστα των φρόνιμων παιδιών για το παιχνίδι, χωρίς να γίνεται καθημερινή απειλή τον Δεκέμβριο.
• Μιλήστε απευθείας στο παιδί σας για το τι περιμένετε από αυτό, χωρίς να περνάτε από έναν μαγικό μεσολαβητή.
• Χρησιμοποιήστε τον ανιχνευτή καλών παιδιών ως μια στιγμή κοινού γέλιου, όχι ως ετυμηγορία.

Και οι οικογένειες που δεν κάνουν Άγιο Βασίλη;

Υπάρχουν, και έχουν τους λόγους τους. Στην έρευνα του 2025 της ομάδας του Rosengren, το 85 % των γονέων ενθάρρυνε την πίστη στον Άγιο Βασίλη. Από όσους δεν το έκαναν, οι λόγοι που αναφέρθηκαν συχνότερα ήταν η άρνηση να πουν ψέματα, έπειτα η θρησκεία, έπειτα η ιδέα ότι δεν πρέπει να προωθούμε πράγματα που δεν είναι αληθινά. Ένας γονιός που ρώτησε η ίδια ομάδα το έλεγε απλά: «Δεν θέλουμε να του πούμε ψέματα.»

Ο θρησκευτικός λόγος έχει μακρά ιστορία στη Γαλλία. Στις 23 Δεκεμβρίου 1951, ένα ομοίωμα του Άγιου Βασίλη κάηκε στον προαύλιο χώρο του καθεδρικού ναού Saint-Bénigne της Ντιζόν, μπροστά σε παιδιά: μέρος του κλήρου τον κατηγορούσε ότι «παγανίζει» τα Χριστούγεννα. Αυτό το επεισόδιο ανέλυσε ο Lévi-Strauss την επόμενη χρονιά.

Τίποτα στην έρευνα δεν επιτρέπει να πούμε ότι ένα παιδί που μεγαλώνει χωρίς τον Άγιο Βασίλη θα έχει λιγότερη φαντασία. Η ανασκόπηση της Lillard υπενθυμίζει ότι το παιχνίδι του «κάνω πως» είναι μόνο ένας δρόμος ανάμεσα σε άλλους, και αυτές οι οικογένειες έχουν άλλους: παραμύθια, μεταμφιέσεις, τον Άγιο Νικόλαο στις 6 Δεκεμβρίου, τη φάτνη με τα πήλινα ειδώλιά της. Το λεπτό σημείο βρίσκεται αλλού, στο σχολείο.

Πώς να ζήσει ο Άγιος Βασίλης με υγιή τρόπο;

Αν η έρευνα δεν απαντά στο «πρέπει ή όχι», φωτίζει πολύ το «πώς». Η μελέτη των Mills και Goldstein διαπίστωσε ότι η πολύ έντονη προώθηση του μύθου από τους γονείς συνδεόταν με περισσότερα αρνητικά συναισθήματα τη στιγμή της ανακάλυψης. Η πίστη βιώνεται καλύτερα όταν το παιδί έχει τον έλεγχο της δικής του σκέψης.

• Αφήστε τις ερωτήσεις ανοιχτές: το «Κι εσύ, τι νομίζεις;» σέβεται τον μικρό ερευνητή που ξυπνά μέσα του, όπως δείχνουν οι εργασίες της Woolley.
• Αποφύγετε την κλιμάκωση των ψεύτικων αποδείξεων: ίχνη από μπότες στην αιθάλη, ψεύτικα τηλεφωνήματα, όλο και πιο περίτεχνα σκηνικά όταν το παιδί αμφιβάλλει.
• Ποντάρετε σε ό,τι μένει αληθινό μετά την ανακάλυψη: να γράψετε ένα γράμμα στον Άγιο Βασίλη, να ακολουθήσετε τη διαδρομή του με το Santa Tracker, να ανοίγετε κάθε πρωί το ημερολόγιο Αδβέντ.
• Κρατήστε τον Άγιο Βασίλη στην πλευρά της γενναιοδωρίας και όχι της επιτήρησης.
• Προετοιμάστε τη συνέχεια: ο οδηγός μας πώς να πείτε την αλήθεια για τον Άγιο Βασίλη προτείνει φράσεις ανάλογα με την ηλικία.

Όταν η ερώτηση τελικά έρθει, η δουλειά έχει ήδη γίνει. Ένα παιδί που το καλέσαμε να σκεφτεί, όχι να υπακούσει, ανακαλύπτει την αλήθεια σαν αίνιγμα που έλυσε. Άλλωστε, μεταξύ 87 % και 95 % των ενηλίκων που ρώτησαν οι Mills και Goldstein ήθελαν να μεταδώσουν την παράδοση στα δικά τους παιδιά: για τους περισσότερους, η ανάμνηση έμεινε καλή.