Σε ποια ηλικία τα παιδιά σταματούν να πιστεύουν στον Άγιο Βασίλη; Τι λένε πραγματικά οι μελέτες

Σε ποια ηλικία τα παιδιά σταματούν να πιστεύουν στον Άγιο Βασίλη;

Η σύντομη απάντηση: γύρω στα 8 χρόνια κατά μέσο όρο. Η πιο πρόσφατη μελέτη, που δημοσιεύτηκε διαδικτυακά στις 13 Νοεμβρίου 2023 από την Candice Mills (Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Ντάλας) και την Thalia Goldstein (Πανεπιστήμιο George Mason), ρώτησε 48 παιδιά από 6 έως 15 ετών που δεν πίστευαν πια στον Άγιο Βασίλη, 44 από τους γονείς τους και στη συνέχεια 383 ενήλικες που κλήθηκαν να θυμηθούν. Και στις δύο ομάδες, η μέση ηλικία στην οποία έπαψε η πίστη κινείται γύρω στα 8 χρόνια, «με σημαντική διακύμανση», όπως διευκρινίζουν οι συγγραφείς.

Το Πανεπιστήμιο του Έξετερ, στο Ηνωμένο Βασίλειο, καταλήγει στον ίδιο αριθμό. Τον Δεκέμβριο του 2018, ο ψυχολόγος Christopher Boyle δημοσίευσε τα ενδιάμεσα αποτελέσματα του «Santa survey» του, με 1.200 απαντήσεις από όλο τον κόσμο, κυρίως από ενήλικες. Μέση ηλικία: 8 χρόνια. Η ανάλυση ανά χώρα είναι εύγλωττη: 8,03 χρόνια στην Αγγλία, 8,58 χρόνια στη Σκωτία.

Οι παλαιότερες μελέτες τοποθετούν το όριο λίγο νωρίτερα. Το 1994, οι C. J. Anderson και Norman Prentice, στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Ώστιν, πήραν συνέντευξη από 52 παιδιά που είχαν πάψει να πιστεύουν: τα περισσότερα είχαν ανακαλύψει την αλήθεια μόνα τους, στα 7. Η διαφορά του ενός έτους οφείλεται μάλλον στα δείγματα, μικρά και αμερικανικά, παρά σε κάποια αλλαγή εποχής.

1. 1978Prentice, Manosevitz και Hubbs (American Journal of Orthopsychiatry): η πίστη στον Άγιο Βασίλη, στο Πασχαλινό Λαγουδάκι και στη Νεράιδα των Δοντιών διαφέρει ανάλογα με την ηλικία και την ενθάρρυνση των γονιών.
2. 1994Οι Anderson και Prentice ρωτούν 52 παιδιά από το Τέξας: ανακάλυψη της αλήθειας γύρω στα 7, συχνά μόνα τους.
3. 2015Οι Shtulman και Yoo (Occidental College) συνδέουν την αμφιβολία με την κατανόηση του τι είναι φυσικά δυνατό, σε 47 παιδιά από 3 έως 9 ετών.
4. 2018Πανεπιστήμιο του Έξετερ: 1.200 απαντήσεις, μέση ηλικία 8 χρόνια.
5. 2023Mills και Goldstein (Developmental Psychology): μέση ηλικία γύρω στα 8 χρόνια τόσο στα παιδιά όσο και στους ενήλικες που ρωτήθηκαν.

Πώς ανακαλύπτουν τα παιδιά ότι ο Άγιος Βασίλης δεν υπάρχει;

Κυριαρχούν δύο δρόμοι, που συχνά διασταυρώνονται. Ο πρώτος περνά από τους άλλους: ένας συμμαθητής στο διάλειμμα, ένας μεγαλύτερος αδελφός, μια κουβέντα μεγάλων που ακούστηκε πίσω από μια πόρτα. Στη μελέτη των Mills και Goldstein, οι περισσότεροι συμμετέχοντες αναφέρουν τέτοιου είδους μαρτυρία ανάμεσα στις αιτίες της μεταστροφής τους. Ο δεύτερος περνά από την παρατήρηση και τη σκέψη: μια ετικέτα καταστήματος ξεχασμένη πάνω σε ένα πακέτο, ένας γραφικός χαρακτήρας που αναγνωρίζεται στην καρτούλα του δώρου, ένας υπολογισμός για το πόσα σπίτια πρέπει να επισκεφθεί κανείς σε μία νύχτα.

Οι δύο δρόμοι δεν αλληλοαναιρούνται. Το 1994, τα παιδιά που ρώτησαν οι Anderson και Prentice έλεγαν στην πλειονότητά τους ότι το βρήκαν μόνα τους. Είκοσι χρόνια αργότερα, ο Andrew Shtulman, ψυχολόγος στο Occidental College του Λος Άντζελες, κατέληγε ότι τα περισσότερα παιδιά μάλλον σταματούν να πιστεύουν με έναν συνδυασμό των δύο: μια αμφιβολία που ωριμάζει και μετά μια φράση που ακούγεται και γέρνει την πλάστιγγα.

Ο ρόλος της φυσικής σκέψης

Ο Shtulman και η συνάδελφός του Rachel Yoo ζήτησαν από 47 παιδιά 3 έως 9 ετών να γράψουν ένα γράμμα στον Άγιο Βασίλη με ερωτήσεις και έπειτα να εξηγήσουν πώς τα καταφέρνει. Τους ζήτησαν επίσης να κρίνουν αν ορισμένα γεγονότα, άσχετα με τα Χριστούγεννα, ήταν δυνατά ή αδύνατα. Αποτέλεσμα: τα παιδιά που ξεχώριζαν καλύτερα το δυνατό από το αδύνατο ήταν και εκείνα που αμφισβητούσαν αν ήταν εφικτά τα κατορθώματα του Άγιου Βασίλη, προτείνοντας παράλληλα προσωρινές εξηγήσεις.

Οι συγγραφείς θυμίζουν τα τρία κατορθώματα που αψηφούν περισσότερο τη φυσική όπως την καταλαβαίνουν τα παιδιά: να επισκεφθεί όλα τα παιδιά του κόσμου σε μία μόνο νύχτα, να μπει από μια στενή καμινάδα, να πετάξει με ένα ξύλινο έλκηθρο. Όταν το παιδί σας σας ρωτά πώς χωράει ο Άγιος Βασίλης στον σωλήνα της σόμπας, δεν παριστάνει τον χαλαστή. Σκέφτεται.

Ποια σημάδια δείχνουν ότι το παιδί σας αρχίζει να αμφιβάλλει;

Οι ερευνητές δεν έχουν καταρτίσει επίσημη λίστα «σημαδιών», αλλά τα πρωτόκολλά τους δείχνουν τι αλλάζει. Στο γράμμα της μελέτης του Shtulman, τα πιο προχωρημένα παιδιά δεν ζητούσαν πια μόνο ένα παιχνίδι: έκαναν ερωτήσεις ελέγχου, για τη διαδρομή, για το μέγεθος του σάκου, για το πώς μπαίνει κανείς σε ένα σπίτι χωρίς καμινάδα.

• Ερωτήσεις για την οργάνωση: πόσοι τάρανδοι, πόσα σπίτια, τι γίνεται με ένα διαμέρισμα στον δέκατο όροφο.
• Συγκρίσεις: γιατί ο Άγιος Βασίλης του εμπορικού κέντρου δεν έχει την ίδια γενειάδα με εκείνον του σχολείου.
• Διακριτικά τεστ: ένα γράμμα που κρατήθηκε μυστικό για να δει αν η απάντηση ταιριάζει, μια ερώτηση-παγίδα για το περιτύλιγμα.
• Μια ευθεία ερώτηση, συχνά όταν είστε οι δυο σας: «Πες μου την αλήθεια.»

Ένα σημείο εκπλήσσει πολλούς γονείς: ένα παιδί που αμφιβάλλει δεν το λέει απαραίτητα. Στην έρευνα του Έξετερ, το 65% των ερωτηθέντων αφηγούνται ότι συνέχισαν να παίζουν το παιχνίδι ενώ ήξεραν ήδη. Η έρευνα δεν λέει γιατί. Όμως ένα παιδί που κάνει λιγότερες ερωτήσεις τον Δεκέμβριο δεν είναι απαραίτητα ένα παιδί που πιστεύει περισσότερο.

Είναι φυσιολογικό να πιστεύει κανείς ακόμη στον Άγιο Βασίλη στα 10, στα 12 ή στα 15;

Οι μελέτες δεν δίνουν ποσοστό παιδιών που πιστεύουν ακόμη στα 10 ή στα 12, και δεν θα επινοήσουμε κανένα. Λένε όμως δύο χρήσιμα πράγματα. Πρώτον, η διακύμανση είναι μεγάλη: το δείγμα των Mills και Goldstein περιλάμβανε παιδιά έως 15 ετών, και οι συγγραφείς επιμένουν στην απόκλιση γύρω από τον μέσο όρο. Δεύτερον, η διάρκεια της πίστης εξαρτάται εν μέρει από το σπίτι.

Ήδη από το 1978, η ομάδα του Norman Prentice σημείωνε ότι η πίστη στον Άγιο Βασίλη διέφερε ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και τον βαθμό ενθάρρυνσης από τους γονείς, αλλά δεν συνδεόταν με τους άλλους δείκτες της αγάπης του για τη φαντασία. Με άλλα λόγια, ένα παιδί 10 ετών που πιστεύει ακόμη δεν είναι ένα παιδί «στον κόσμο του»: συχνά ζει σε μια οικογένεια που κρατά ζωντανή την παράδοση με πεποίθηση.

Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025 στο Frontiers in Developmental Psychology από την ομάδα του Karl Rosengren κινείται προς την ίδια κατεύθυνση. Από τους 486 Αμερικανούς γονείς που ερωτήθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2024, το 85% ενθάρρυνε την πίστη στον Άγιο Βασίλη, και οι συγγραφείς σημειώνουν ότι αυτοί οι γονείς την ενθάρρυναν πιο πρόθυμα σε μεγαλύτερα παιδιά.

Και στα 12 ή στα 15;

Μετά τα 11 ή τα 12, το ερώτημα σπάνια τίθεται με αυτούς τους όρους. Ένας έφηβος που «πιστεύει» συχνά παίζει έναν ρόλο που του αρέσει, όπως δείχνει το 65% των ερωτηθέντων του Έξετερ που προσποιούνταν. Αν έχετε πραγματική αμφιβολία, η καλύτερη πηγή παραμένει το παιδί σας: ρωτήστε το τι πιστεύει, χωρίς παγίδες, και ακούστε την απάντηση.

Η πίστη στον Άγιο Βασίλη κάνει καλό ή κακό στα παιδιά;

Η συζήτηση είναι παλιά και έχει σοβαρούς υπερασπιστές. Τον Νοέμβριο του 2016, ο Christopher Boyle (Πανεπιστήμιο του Έξετερ) και η Kathy McKay (Πανεπιστήμιο της Νέας Αγγλίας, στην Αυστραλία) δημοσίευσαν στο The Lancet Psychiatry ένα κείμενο με τίτλο «A wonderful lie». Ο φόβος τους: ότι η εμπιστοσύνη των παιδιών στους γονείς τους θα κλονιζόταν από αυτό το συγκεκριμένο ψέμα. Οι ίδιοι συγγραφείς παραδέχονταν ότι ένα ψέμα μπορεί μερικές φορές να είναι δίκαιο, για παράδειγμα για να παρηγορηθεί ένα παιδί μετά τον θάνατο ενός ζώου.

Τα δεδομένα που συγκεντρώθηκαν από τότε μετριάζουν αυτόν τον φόβο. Στην έρευνα του Έξετερ του 2018, το 56% των ερωτηθέντων λένε ότι η εμπιστοσύνη τους στους ενήλικες δεν επηρεάστηκε, έναντι 30% που λένε το αντίθετο. Το ένα τρίτο θυμάται ότι αναστατώθηκε, το 15% ένιωσε προδομένο, το 10% θυμωμένο. Η μελέτη των Mills και Goldstein δεν καταγράφει «δραστική απώλεια εμπιστοσύνης» προς τους γονείς, και λιγότεροι από το ένα τρίτο των συμμετεχόντων περιγράφουν αρνητικά συναισθήματα που κράτησαν περισσότερο από δύο εβδομάδες.

Για τα οφέλη, χρειάζεται προσοχή. Οι γονείς τα πιστεύουν: στη μελέτη του Rosengren και των συναδέλφων του, το 82% των 39 γονιών που ερωτήθηκαν το 2012 έβλεπαν πλεονεκτήματα στο να ενθαρρύνουν αυτές τις πεποιθήσεις, και το 2024 οι λόγοι που αναφέρθηκαν συχνότερα ήταν «ένα φυσιολογικό κομμάτι της παιδικής ηλικίας» (77,6%) και η χαρά (70,8%). Ως προς τη συμπεριφορά, η έρευνα του Έξετερ είναι διχασμένη: το 34% των ενηλίκων πιστεύουν ότι η πίστη τούς έκανε πιο φρόνιμους, το 47% όχι.

Αυτό που δείχνει η έρευνα πιο καθαρά αφορά τον τρόπο, όχι την αρχή. Στη μελέτη των Mills και Goldstein, μια πολύ έντονη προώθηση του μύθου από τους γονείς συνδεόταν με περισσότερα αρνητικά συναισθήματα τη στιγμή της ανακάλυψης. Οι ενήλικες που κρατούσαν μόνο αρνητικές αναμνήσεις είχαν μάθει την αλήθεια αργότερα, πιο απότομα, και τις περισσότερες φορές από κάποιον άλλον. Εξηγούμε αναλυτικά πώς να το χειριστείτε στον οδηγό μας για να πείτε την αλήθεια στο παιδί σας.

Και οι γονείς, πώς βιώνουν το τέλος της πίστης;

Είναι ένα από τα πιο σταθερά ευρήματα, και ένα από τα πιο συγκινητικά. Το 1994, οι Anderson και Prentice σημείωναν ότι τα παιδιά περιέγραφαν μάλλον θετικές αντιδράσεις στην ανακάλυψη της αλήθειας, ενώ οι γονείς τους δήλωναν «μάλλον λυπημένοι». Το τέλος του Άγιου Βασίλη βαραίνει συχνά περισσότερο τον ενήλικα παρά το παιδί.

Αυτή η λύπη δεν εμποδίζει τη μετάδοση. Στην έρευνα του Έξετερ, το 72% των γονιών δήλωναν χαρούμενοι που μιλούν στα παιδιά τους για τον Άγιο Βασίλη και παίζουν το παιχνίδι. Στη μελέτη των Mills και Goldstein, από 87% έως 95% των ενηλίκων ήθελαν να γιορτάσουν τον Άγιο Βασίλη με τα δικά τους παιδιά ή το έκαναν ήδη. Οι γονείς που ρώτησε το 2012 η ομάδα του Rosengren είχαν οι ίδιοι πάψει να πιστεύουν στα 7,5 χρόνια κατά μέσο όρο.

Στη Γαλλία, η παράδοση έχει ακόμη και τον θεσμό της. Από το 1962, το γαλλικό ταχυδρομείο La Poste απαντά στα γράμματα προς τον Άγιο Βασίλη, και την πρώτη πρότυπη απάντηση τη συνέταξε η ψυχαναλύτρια Françoise Dolto. Σήμερα, η Γραμματεία του Άγιου Βασίλη στη Λιμπούρν, στη Ζιρόντ, συνοδεύει κάθε χρόνο περισσότερα από ένα εκατομμύριο παιδιά στην πρώτη τους αλληλογραφία. Τίποτα δεν εμποδίζει ένα παιδί που έχει καταλάβει να συνεχίσει να γράφει: η σελίδα μας γράμμα στον Άγιο Βασίλη δέχεται και τα γράμματα των μεγάλων.