Si nisi Krishtlindja? Nga një kalendar romak i vitit 336 te pema viktoriane

Kur u kremtua Krishtlindja për herë të parë?

Të krishterët e parë nuk e kremtonin lindjen e Jezusit. Festa e tyre e madhe ishte Pashka. Ungjijtë nuk japin asnjë datë lindjeje dhe për gati tre shekuj duket se askush nuk e shënoi ditëlindjen e Krishtit në një ditë të caktuar.

Prova e parë me datë gjendet te Kronografia e vitit 354, një përmbledhje e ilustruar, kaligrafi i së cilës, Furius Dionysius Filocalus, nënshkroi faqen e kushtimit. Një pjesë rendit ditët kur përkujtoheshin martirët. Rreshti i saj i parë e jep lindjen e Krishtit më 25 dhjetor. Historianët e liturgjisë në përgjithësi pajtohen se kjo pjesë u shkrua në Romë në vitin 336.

I njëjti vëllim përmban një kalendar civil pagan. Nën datën 25 dhjetor shkruhet “N·INVICTI·CM·XXX”: ditëlindja e të Pamposhturit, me lojëra dhe tridhjetë gara qerresh. Kjo është referenca letrare më e vjetër për festën e Diellit të Pamposhtur. Kështu, dy kremtimet qëndrojnë krah për krah në të njëjtin dorëshkrim.

Pse Krishtlindja bie më 25 dhjetor?

Para 25 dhjetorit qarkullonin data të tjera. Rreth vitit 200, Klementi i Aleksandrisë shkruante se disa e vendosnin lindjen më 25 të muajit egjiptian Paşon, pra më 20 maj, dhe të tjerë më 24 ose 25 të Farmuthit, 20 ose 21 prill. Ai nuk e përmend 25 dhjetorin. Historiani Andrew McGowan i shqyrton këto hamendësime të hershme në një artikull për Biblical Archaeology Society.

Një shpjegim i vjetër kalon përmes aritmetikës. Rreth së njëjtës kohë, Tertuliani pohonte se 14 Nisani, dita tradicionale e kryqëzimit, përkonte me 25 marsin në kalendarin diellor romak. Sipas një besimi, Jezusi ishte ngjizur dhe kishte vdekur në të njëjtën ditë të vitit. 25 marsi u bë festa e Ungjillëzimit; numëroni nëntë muaj përpara dhe arrini te 25 dhjetori.

Në Lindje, data e zgjedhur fillimisht ishte 6 janari. Deri në shekullin e katërt të dyja bashkëjetonin: 25 dhjetori në Perëndim, 6 janari në Lindje. Më vonë 6 janari u bë Epifania (Uji i Bekuar), që shënon mbërritjen e Magëve në Betlehem. Kisha Armene e kremton ende Krishtlindjen më 6 janar.

Asnjë nga këto shpjegime nuk mbështetet nga një tekst që thotë: “E zgjodhëm 25 dhjetorin sepse.” Historianët peshojnë të dhëna. Prandaj dy teori qëndrojnë ende krah për krah: teoria e llogaritjes dhe huazimi nga festat pagane.

A është Krishtlindja festë pagane? Saturnaliet dhe Dielli i Pamposhtur

Saturnaliet hapeshin më 17 dhjetor në kalendarin romak. Festa u zgjerua derisa zgjati shtatë ditë, deri më 23 dhjetor. Dhuratat shkëmbeheshin në Sigillaria, më 19 dhjetor: qirinj, figurina të vogla prej dylli ose qeramike, dhurata për të qeshur. Skllevërit ftoheshin në gosti, të gjithë mbanin pileus, kësulën prej filci të skllevërve të liruar, dhe njerëzit përshëndeteshin me thirrjen “Io Saturnalia”.

Festa e dytë është edhe më afër. Në vitin 274, perandori Aurelian themeloi një kult të Diellit të Pamposhtur, Sol Invictus, lindja e të cilit kremtohej më 25 dhjetor. Siç pamë, Kronografia e vitit 354 e shënon atë. Ideja se të krishterët e vendosën Krishtlindjen në këtë datë për ta zëvendësuar është tërheqëse.

Andrew McGowan tregon pikat e saj të dobëta: asnjë shkrimtar i hershëm i krishterë nuk e përmend një huazim të tillë dhe 25 dhjetori shfaqet para periudhës kur Kisha i përvetësoi hapur zakonet pagane. Sa për Saturnaliet, shumica e specialistëve flasin për ndikim më shumë sesa për origjinë. Dhuratat e 19 dhjetorit ngjajnë me tonat dhe mbreti i rremë i zgjedhur gjatë Saturnalieve të kujton Lord of Misrule, zotin e rrëmujës, të Krishtlindjeve mesjetare angleze.

Si ishte Krishtlindja në Mesjetë?

Në Mesjetë, Krishtlindja u bë një datë politike. Karli i Madh u kurorëzua perandor ditën e Krishtlindjes në vitin 800. Uilliam Pushtuesi u kurorëzua mbret i Anglisë ditën e Krishtlindjes së vitit 1066. Zgjedhja e kësaj dite e vendoste një mbretërim nën shenjën e Lindjes së Krishtit.

Kremtimi u zgjat. Rreth shekullit të dymbëdhjetë, festimet u shtrinë në dymbëdhjetë ditët nga 25 dhjetori deri më 5 janar, Twelve Days of Christmas të këngës angleze. Teprimet ishin pjesë e saj: lojëra fati, pije, përmbysje rolesh, ndonjëherë me një Lord of Misrule të caktuar për të kryesuar rrëmujën. Kjo anë e festës është ajo që puritanët do ta sulmonin më vonë.

Skena e grazhdit lindi në të njëjtën epokë. Në Krishtlindjen e vitit 1223, Françesku i Asizit vuri në skenë Lindjen me njerëz të gjallë në një shpellë pranë Greccio-s, në Italinë qendrore. Shën Bonaventura e tregoi ngjarjen rreth vitit 1260 në Jetën e Shën Françeskut. Kau dhe gomari, që nuk shfaqen në asnjë Ungjill, vijnë nga një traditë shumë më e vjetër: Origjeni i Aleksandrisë është shkrimtari i parë i krishterë që i vendos në stallë.

Në Provansë, skenat e Lindjes u mbushën më vonë me figura balte të pikturuara me dorë, të quajtura santons. Zakonet e sezonit nga e gjithë bota, nga grazhdi te tryeza e Krishtlindjes, janë mbledhur në faqen tonë traditat e Krishtlindjes.

A u ndalua vërtet Krishtlindja?

Po, të paktën dy herë, dhe nga të krishterët. Puritanët nuk i besonin një feste të lidhur me teprimet e dymbëdhjetë ditëve. Në vitin 1647, sundimtarët puritanë të Anglisë e ndaluan Krishtlindjen. Shpërthyen trazira në mbrojtje të saj dhe meshat gjysmë të fshehta vazhduan për aq kohë sa zgjati ndalimi.

Përtej Atlantikut, Kolonia e Gjirit të Massachusetts bëri të njëjtën gjë. Më 11 maj 1659, Gjykata e saj e Përgjithshme miratoi një ligj që gjobiste me pesë shilinga këdo që “kremtonte një ditë të tillë si Krishtlindja”, qoftë duke mos punuar, duke shtruar gosti apo në çfarëdo mënyre tjetër. Ligji u shfuqizua në vitin 1681 nën presionin e Londrës. Edhe në vitin 1687, pastori Increase Mather e quante ende Krishtlindjen një zakon “profan dhe supersticioz”.

1. 1647Parlamenti puritan i Anglisë e ndalon Krishtlindjen.
2. 1659Massachusetts gjobit me pesë shilinga këdo që kremton Krishtlindjen.
3. 1681Ligji i Massachusetts shfuqizohet.
4. 1856Massachusetts e bën Krishtlindjen festë zyrtare.
5. 1870Më 28 qershor, Krishtlindja bëhet festë federale në Shtetet e Bashkuara.

Shfuqizimi nuk i ndryshoi zakonet brenda natës. Në Boston, shumë njerëz vazhduan të shkonin në punë dhe në shkollë më 25 dhjetor. Massachusetts e bëri Krishtlindjen festë zyrtare vetëm në vitin 1856 dhe ajo u bë festë në mbarë Shtetet e Bashkuara më 28 qershor 1870. Ndërkohë, në Nju Jork, një poezi e vitit 1823 e kishte vendosur tashmë Babagjyshin në natën e 24-ës, siç e tregojmë te Historia e vërtetë e Babagjyshit.

Nga erdhi pema e Krishtlindjes?

Pema ka disa paraardhës. Në Mesjetë, misteret teatrore që viheshin në skenë më 24 dhjetor, dita e festës së Adamit dhe Evës, përdornin një pemë të parajsës të zbukuruar me mollë, për frutin e ndaluar, dhe me nafore të rrumbullakëta të bardha. Në Livoni, Vëllazëria e Kokëzezëve ngrinte pemë në shtëpitë e saj të esnafit në Reval, Talini i sotëm, dhe në Riga në vitet 1441, 1442, 1510 dhe 1514, pastaj kërcente rreth tyre në sheshin e bashkisë.

Alsaca, sot në Francën lindore, ruan gjurmët më të vjetra të një peme Krishtlindjesh në kuptimin tonë të fjalës. Sipas Bashkisë së Parisit, përmendja e parë e shkruar e bredhit si “pemë Krishtlindjesh” gjendet në një libër llogarish nga Sélestat, i datuar 1521. Shënimi ka të bëjë me rojet e pyjeve, të paguar për të ruajtur bredhat e qytetit para festës. Në Turckheim, një gur kyç i gdhendur në një shtëpi private, i datuar 1576, është imazhi më i vjetër me datë të sigurt i një peme Krishtlindjesh.

Në vitin 1605, një burim nga Strasburgu përshkruan bredhat që qytetarët ngrinin në shtëpi për Krishtlindje. Ata i zbukuronin me trëndafila të prerë nga letër me ngjyra, mollë, nafore të sheshta, ëmbëlsira të praruara dhe figura sheqeri. Mollët mbetën për një kohë të gjatë stolia kryesore. Sipas Bashkisë së Parisit, një thatësirë në Vosges në vitin 1858 e shtyu një fryrës qelqi nga Goetzenbruck, në Moselle, të bënte topa të kuq qelqi për t’i zëvendësuar.

Oborret mbretërore e përvetësuan pemën më vonë. Në Francë, Maria Leszczyńska, gruaja e Luigjit XV, urdhëroi të ngrihej një e tillë në Versajë në vitin 1738, dhe thuhet se dukesha e Orleanit, me origjinë gjermane, Helena e Mecklenburg-Schwerinit, e solli në oborrin e Louis-Philippe në vitin 1837. Në Angli, ishte një tjetër mbretëreshë me origjinë gjermane ajo që hapi rrugën.

Si u bë Krishtlindja festa familjare që njohim?

Krishtlindja e ndërtuar rreth fëmijëve, shtëpisë dhe dhuratave mori formë në shekullin e nëntëmbëdhjetë, mbi të gjitha në Angli dhe në Shtetet e Bashkuara. Mbretëresha Charlotte, gruaja e George III dhe e lindur në Gjermani, ngriti një pemë për një festë fëmijësh që në vitin 1800. Por ishin mbretëresha Victoria dhe princi Albert ata që e kthyen në modë.

Në vitin 1848, The Illustrated London News i përshkroi me hollësi pemët në Kështjellën e Windsorit dhe botoi një gdhendje të familjes mbretërore të mbledhur rreth njërës prej tyre. Në Krishtlindjen e vitit 1850, revista amerikane Godey’s Lady’s Book botoi të njëjtën gdhendje pasi hoqi diademën e mbretëreshës dhe mustaqet e Albertit: familja mbretërore u bë një familje e zakonshme amerikane, e mbledhur rreth pemës së saj.

Ndërkohë, më 19 dhjetor 1843, Charles Dickens botoi A Christmas Carol (Këngë Krishtlindjesh). Shtypi i parë prej 6 000 kopjesh u shit i tëri para Krishtlindjes dhe menjëherë pas tij erdhi një shtyp i dytë prej 2 000 kopjesh. Dickens, që e kishte paguar vetë prodhimin e kushtueshëm, fitoi shumë pak prej tij. Libri ndihmoi të ringjallej “fryma” e Krishtlindjes dhe gëzimi i saj i sezonit.

Mungonte vetëm vizitori i natës. Ai po merrte formë në Nju Jork, midis një libërthi të vitit 1821 dhe gdhendjeve të Thomas Nast. Për ta njohur siç është sot, mund t’i shkruani një letër Babagjyshit ose ta ndiqni rrugën e tij në mbrëmjen e 24-ës me Santa Tracker-in.