“’Twas the Night Before Christmas”: het verhaal van het gedicht dat de Kerstman vastlegde

Hoe kwam het gedicht in een krant uit Troy terecht?

Volgens het verhaal dat de familie Moore doorgaf en dat Columbia Magazine overnam, begint alles op kerstavond 1822, in een groot huis in Manhattan dat Chelsea House heet. Clement Clarke Moore, hoogleraar Grieks en Hebreeuws, leest hardop een gedicht voor dat hij voor zijn zes kinderen heeft geschreven. Hij is helemaal niet van plan het te publiceren.

Onder de vrienden van de familie is Harriet Butler, een kennis uit Troy, een stadje aan de Hudson ten noorden van New York. Ze vraagt toestemming om de tekst over te schrijven. Ongeveer een jaar later is het gedicht in handen van Orville L. Holley, hoofdredacteur van de Sentinel. Langs welke weg precies? De bronnen twijfelen. Een brief uit 1844 van uitgever Norman Tuttle aan Moore meldt dat Holley het zou hebben gekregen van mevrouw Sackett, de echtgenote van Daniel Sackett. Lokaal historicus Carl Johnson uit Troy houdt beide sporen open, Harriet Butler of Sarah Sackett.

De krant publiceert het op 23 december 1823 met de titel “Account of a Visit from St. Nicholas”, zonder handtekening. In Troy markeert een plaquette op River Street 225 nu de plek van de redactie. Holley zelf bewaart het geheim. Pas op 20 januari 1829 zinspeelt hij op de auteur, die hij voorstelt als een heer “met meer verdienste als geleerde en als schrijver dan vele anderen met luidruchtiger pretenties”.

Het gedicht wacht niet op zijn auteur. Andere kranten nemen het jaar na jaar over, vaak vlak vóór Kerstmis. Het circuleert zonder naam, als een volksliedje, en elke lezer die het uit zijn krant knipt, helpt in Amerikaanse huishoudens een heel bepaalde avond te verankeren: de nacht van 24 december.

Wie was Clement Clarke Moore?

Clement Clarke Moore wordt geboren in 1779 en sterft in 1863. Zijn vader, Benjamin Moore, is president van Columbia College en episcopaalse bisschop van New York. De zoon studeert als beste van zijn jaar af aan Columbia, publiceert het eerste Hebreeuwse lexicon van de Verenigde Staten en zit vierenveertig jaar in het bestuur van de universiteit. In 1822 is hij net benoemd tot hoogleraar Griekse en Hebreeuwse letterkunde aan het General Theological Seminary.

Columbia Magazine beschrijft het familielandgoed: zo’n dertig acres in het westen van Manhattan, door zijn in Engeland geboren grootvader Chelsea gedoopt. Het huis van drie verdiepingen stond op de plek van de huidige West 23rd Street en Ninth Avenue. Een deel van die grond is nu het Clement Clarke Moore Park, op de hoek van West 22nd Street en Tenth Avenue.

Moore vertelde dat hij geïnspireerd was door “een gezette Hollander met een rode kop” uit zijn buurt, misschien zijn tuinman. Hij kende ook Washington Irving, wiens History of New York, verschenen in 1809 en heruitgegeven in 1821, een Hollandse Sint-Nicolaas met pijp beschrijft. Het mannetje uit het gedicht, met zijn pijp tussen de tanden en zijn schuddende buik, is sterk beïnvloed door dat portret.

Waarom ondertekende hij het gedicht pas in 1844?

De naam van Moore verschijnt voor het eerst in 1837. Dat jaar publiceert Charles Fenno Hoffman bij George Dearborn The New-York Book of Poetry, en daarin staat het gedicht, op pagina 217 tot 219, onder de naam “Clement C. Moore”. Moore zelf neemt het pas in 1844 op in zijn bundel Poems, bij Bartlett and Welford. In een brief uit datzelfde jaar legt hij uit dat hij de tekst schreef “niet om te worden gepubliceerd, maar om mijn kinderen te vermaken”, en hij eist het auteursrecht op, “hoe gering de waarde van dat eigendom ook is”. Een seminariehoogleraar die geleerde werken publiceerde, wilde duidelijk niet in de eerste plaats bekendstaan om een kinderrijmpje.

Wie schreef “’Twas the Night Before Christmas” echt?

Een andere familie houdt al meer dan honderdvijftig jaar vol dat het gedicht het werk van haar voorvader is. Henry Livingston Jr. wordt op 13 oktober 1748 geboren in Poughkeepsie, aan de Hudson, en sterft daar op 29 februari 1828. Als majoor neemt hij in 1775 deel aan de Amerikaanse expeditie tegen Canada; daarna wordt hij boer en schrijft hij luchtige poëzie, die zonder handtekening of onder alleen de initiaal “R.” verschijnen in het New York Magazine en het Poughkeepsie Journal. Hij heeft het gedicht nooit opgeëist, en geen enkele bekende druk draagt zijn naam.

Het dossier-Livingston berust op herinneringen. Zijn zonen Charles en Edwin, en een buurvrouw die Eliza heette, vertelden later dat hun vader hun het gedicht al in 1807 als het zijne voorlas. De familie zegt een doorgekrast manuscript in zijn hand te hebben bezeten. Dat zou verloren zijn gegaan bij de brand van een huis in Wisconsin.

1. 1807Volgens de herinneringen van zijn kinderen leest Henry Livingston Jr. het gedicht in familiekring voor.
2. 1823De Sentinel uit Troy publiceert het gedicht zonder auteursnaam, op 23 december.
3. 1828Livingston sterft. Zijn zonen zeggen in zijn bureau een krantenknipsel en een doorgekrast klad te vinden.
4. 1837Charles Fenno Hoffman schrijft het gedicht in The New-York Book of Poetry toe aan Clement C. Moore.
5. 1844Moore publiceert het gedicht in zijn bundel Poems.
6. 1859De familie Livingston ontdekt de claim van Moore. Edwin zegt het manuscript bij een brand te zijn kwijtgeraakt.
7. 1899Een kleinzoon van Sidney Livingston publiceert de eerste openbare claim in zijn krant op Long Island.
8. 1920De Christian Science Monitor wijdt op 4 augustus een artikel aan de Livingston-these.

In 1999 roept Mary Van Deusen, een nazaat van Livingston, de hulp in van Donald Foster, hoogleraar Engels aan Vassar College en specialist in het toeschrijven van anonieme teksten. Zijn boek Author Unknown, in 2000 verschenen bij Henry Holt, kiest voor Livingston. Zijn argumenten: het anapestische metrum, in drie tellen, dat Livingston vaak gebruikte, een ongebruikelijk gebruik van het woord “all”, de Nederlandse rendiernamen die goed passen bij een man van Hollandse afkomst, en een Moore die tabak zou hebben verafschuwd en zijn held nooit een pijp in de mond zou hebben gegeven.

Het antwoord laat niet op zich wachten. Historicus Stephen Nissenbaum, auteur van The Battle for Christmas, concludeert in 2001 dat Moore wel degelijk de auteur is: “Ik geloof dat hij het is.” Hij plaatst het gedicht in de kring van John Pintard en de New Yorkse notabelen die zich toen een Hollands verleden aanmaten. Handschriftenhandelaar Seth Kaller en onderzoeker Scott Norsworthy publiceren eveneens uitgebreide weerleggingen.

In 2016 publiceert MacDonald P. Jackson, oud-hoogleraar aan de Universiteit van Auckland in Nieuw-Zeeland, bij McFarland een kwantitatief-stilistische studie. Zijn tests plaatsen de bekende gedichten van Moore aan de kant van Moore, en het kerstgedicht “systematisch dichter” bij de verzen van Livingston. In 2023 komt Tom A. Jerman tot de omgekeerde conclusie: van zeventien tests met attributiesoftware wijzen er zestien naar Moore. Het debat blijft open, en elk kamp heeft zijn cijfers.

Waarom heetten de rendieren Dunder en Blixem?

In de Sentinel van 1823 worden de acht rendieren in deze volgorde geroepen: Dasher, Dancer, Prancer, Vixen, Comet, Cupid, Dunder en Blixem. De laatste twee namen zijn niet Engels. “Donder en bliksem” is in het Nederlands een gemeenzame uitroep, die ook in de Hollandse families van de staat New York klonk.

Daarna verschuiven de namen. Volgens een hypothese die Mental Floss aanhaalt, werd Blixem Blixen om op Vixen te rijmen, en daarna Blitzen onder de pen van Moore in 1844. In de kopieën die Moore aan het einde van zijn leven met de hand overschrijft, staat “Donder and Blitzen”. De bloemlezing van Edmund Clarence Stedman, An American Anthology, houdt in 1900 ook die vorm aan. Begin twintigste eeuw wordt Donder vaak Donner.

Die acht rendieren waren niet de eerste. Twee jaar eerder, in 1821, toonde een New Yorks boekje al één enkel rendier dat de slee van “Sante Claus” trok. Het gedicht van 1823 voegt er zeven aan toe en geeft elk een naam. Die stamboom vertellen we in waar komen de rendieren van de Kerstman vandaan, en het volledige span, met de Franse namen, in hoe heten de rendieren van de Kerstman.

Wat veranderde het gedicht in het verhaal van de Kerstman?

Vóór 1823 had de New Yorkse bezoeker geen vaste datum. Sint-Nicolaas kwam traditioneel op 6 december, zijn feestdag. Het boekje van 1821 had het al over kerstavond gehad. Het gedicht griffelt die datum, met zijn eerste regel, in het geheugen van iedereen die het uit het hoofd leert: “’Twas the night before Christmas”.

De tekst legt ook een precies verloop vast, bijna een lijstje handelingen, dat sindsdien nauwelijks is veranderd. Lees het opnieuw en je vindt:

• kousen die “zorgvuldig bij de schoorsteen zijn opgehangen”, in de hoop op zijn bezoek;
• slapende kinderen die van suikerbonen dromen, en ouders die net naar bed zijn gegaan;
• een miniatuurslee en acht piepkleine rendieren die op het dak landen;
• een afdaling door de schoorsteenpijp, in één sprong;
• een zak speelgoed, kousen die in stilte worden gevuld, een vinger langs de neus om weer naar boven te gaan;
• een vertrek door de lucht en een wens aan iedereen voordat hij verdwijnt.

De weg door de schoorsteen verdient een eigen dossier, met wortels in de overtuigingen rond de haard: dat hebben we geopend in waarom komt de Kerstman door de schoorsteen. Het gedicht maakte van de verteller ook een wakkere ouder, getuige van een tafereel dat kinderen nooit zien. Dat is nog steeds het gezichtspunt van de meeste kerstverhalen.

Ten slotte tekent het een piepklein personage. De bezoeker van 1823 is een “vrolijke oude elf”, klein genoeg voor een miniatuurslee. Pas de prenten van Thomas Nast, vanaf 1863, gaven hem de lengte van een man. We bespreken dat in Is de Kerstman een elf? Onderzoek naar een woord uit 1823, dat een deel aan die elfenvraag wijdt.

Hoe werd het gedicht een ritueel van kerstavond?

Het succes loopt via het beeld. In 1855 tekent een dochter van Moore, Mary C. Ogden, Chelsea House voor een geïllustreerde uitgave. Rond 1862 publiceert de New Yorkse uitgever J. G. Gregory een versie met illustraties van F. O. C. Darley, waarvan de Library of Congress een exemplaar in haar collectie zeldzame boeken bewaart. In 1912 tekent Jessie Willcox Smith een uitgave die je nog steeds vrij kunt lezen op Project Gutenberg. In 1931 is het de beurt aan Arthur Rackham, de Engelse illustrator van sprookjes.

Tijdens de Grote Depressie, in 1934, maakt kunstenaar Helmuth F. Thoms een reeks illustraties bij het gedicht in het kader van een project van de Public Works Administration, het federale agentschap voor grote werken van de New Deal.

Aan Columbia, de universiteit van Moore, hoort bij het jaarlijkse Yule Log-feest al lang een voordracht van het gedicht. In miljoenen gezinnen wordt het tafereel elke 24 december opnieuw gespeeld, vaak bij het slapengaan. Sommige ouders laten er een blik op de Santa Tracker op volgen om te zien waar de slee is.

Bestaat er een vertaling?

Ja, meerdere. In het Frans circuleert het gedicht als “Une visite de saint Nicolas” of “La Nuit avant Noël”, en de eerste regel wordt “C’était la nuit avant Noël”. Wikipedia somt zo’n twintig versies op in andere talen, van het Duits tot het Japans. In 2013 schreef de jonge componiste Alma Deutscher zelfs een melodie op de oorspronkelijke tekst.

Waar zijn de manuscripten te zien?

Moore schreef zijn gedicht aan het einde van zijn leven met de hand over voor vrienden. Er zijn vier eigenhandige kopieën bekend. Drie bevinden zich in musea, waaronder de New-York Historical Society, het genootschap dat John Pintard in 1804 had opgericht. De vierde, in 1860 ondertekend en aan een vriend geschonken, werd in december 2006 via Heritage Auctions voor 280 000 dollar verkocht aan een anoniem gebleven topman van een mediabedrijf.