Is de Kerstman een elf? Onderzoek naar een woord uit 1823

Waarom zegt men dat de Kerstman een elf is?

Alles begint bij één versregel, maar de rest van het gedicht wijst dezelfde kant op. Nog vóór het woord *elf* opduikt, ziet de verteller, midden in de nacht gewekt, “a miniature sleigh, and eight tiny reindeer” aankomen, een miniatuurslee en acht piepkleine rendieren. De menner is “a little old driver, so lively and quick”, een klein oud mannetje, levendig en vlug.

Het portret dat volgt is dat van een tenger figuurtje. Hij is “dressed all in fur, from his head to his foot”, bedekt met roet en as, en lijkt op een marskramer die zijn bundel openmaakt. Hij heeft “a little round belly”, een rond buikje, een “droll little mouth” getekend als een boog, en klemt de steel van een pijp tussen zijn tanden. Het gedicht stapelt *little*, *tiny* en *miniature* op elkaar, alsof alles tot de maat van een dak moet worden teruggebracht.

Dan volgt het vertrek. De bezoeker legt een vinger langs zijn neus, knikt en gaat door de schoorsteen weer naar boven. Voor een oude man van gewone lengte zou die prestatie absurd zijn. Voor een elf is ze bijna alledaags. In 2014 vatte een artikel van Canisius University in Buffalo de Kerstman van het gedicht zo samen: “a little guy”, een klein mannetje, dat met de behendigheid van een spook door de schoorstenen op en neer kon.

Wat betekende het woord “elf” in 1823?

Het Engelse woord *elf* komt van het Oudengelse *ælf*. Het heeft neven in alle Germaanse talen: *álfr* in het Oudnoords, *alp* in het Oudhoogduits, waar het een kwaadaardige geest aanduidt. Taalkundigen verbinden het met een wortel die “wit” betekent, die van het Latijnse *albus*. De oorspronkelijke elf was misschien “de witte”, “de lichtende”. Je vindt het woord terug in voornamen als Alfred, letterlijk “raad van de elfen”.

Die eerste elfen waren niet klein. In 1590 spreekt Edmund Spenser in *The Faerie Queene* nog over wezens van menselijke grootte. De omslag komt in dezelfde tijd, in het theater. In *Een midzomernachtsdroom*, rond 1595, brengt Shakespeare piepkleine, luchtige elfen op het toneel. Samen met de dichter Michael Drayton vestigt hij voor twee eeuwen het idee dat een elf, net als een fee, een wezen op zakformaat is.

Dat is de betekenis die de auteur van 1823 voor ogen had: een klein, vlug, wat ondeugend wezen uit een andere wereld. Elf jaar eerder, in 1812, hadden de gebroeders Grimm het sprookje *De kaboutermannetjes* uitgegeven, waarin twee kleine mannetjes, de *Wichtelmänner* van het Duitse origineel, elke nacht in het geheim de schoenen van een arme schoenmaker afmaken. Als het echtpaar uit dank kleertjes voor ze naait, dansen ze weg en komen nooit meer terug. Een elf die 's nachts werkt om iemand blij te maken zonder zich te laten zien: dat beeld moest de auteur van een kerstgedicht wel aanspreken.

En het Franse woord “lutin”?

Dat komt van veel verder. Volgens de Trésor de la langue française stamt *lutin* af van het Latijnse *Neptunus*, de god van de zee, die aan het einde van de oudheid een heidense demon werd. Chrétien de Troyes schrijft rond 1176 *netun*, Wace schrijft *luitun*. Het woord is waarschijnlijk richting *nuit* (nacht) getrokken, omdat die geesten 's nachts naar buiten kwamen, en daarna richting *luitier*, vechten. Du Bellay schrijft *lutin* in 1558, en vanaf 1680 betekent het woord ook een levendig, ondeugend kind. De Franse vertaling van *jolly old elf* als “joyeux vieux lutin” is dus raak.

Was de Kerstman vóór 1823 al klein?

Twee jaar vóór het gedicht, in 1821, geeft de New Yorkse drukker William B. Gilley een klein zakboekje uit, *The Children’s Friend*, bedoeld als nieuwjaarscadeau voor kinderen “van vijf tot twaalf jaar”. Daarin staat *Old Santeclaus with Much Delight*, een gedicht zonder auteursnaam, geïllustreerd met acht gekleurde prenten. Het zijn de eerste gepubliceerde afbeeldingen van een Kerstman, en het eerste gebruik van de lithografie in de Verenigde Staten.

Deze Santeclaus komt op kerstavond en niet meer op 6 december, de dag van Sint-Nicolaas. Hij ment een rendier over de daken en de sneeuwvlakten, en draagt al rood. Hij heeft ook een strengere kant: ongehoorzame kinderen laat hij een lange zwarte berkenroede achter. Het boekje vermeldt zijn lengte niet. De prenten tonen hem op de daken, op de schaal van de schoorstenen.

Nog eerder, in 1809, had Washington Irving Sint-Nicolaas tot een New Yorks personage gemaakt in zijn *History of New York*. Canisius University benadrukt dat de Nicolaas van Irving nog niet de vrolijke oude elf is die we kennen. Voor het volledige verhaal van die overgang van bisschop naar New Yorks personage, lees het ware verhaal van de Kerstman.

Hoe is de Kerstman gegroeid?

De grote verantwoordelijke heet Thomas Nast. Hij komt rond zijn zesde, in 1846, naar de Verenigde Staten en tekent tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog voor *Harper’s Weekly*. Op 3 januari 1863 deelt zijn eerste Kerstman op de omslag cadeaus uit in een kamp van de Unie, in een jas met sterren en een gestreepte broek. Tussen 1863 en 1886 publiceert Nast 33 kerstprenten in het blad.

Tekening na tekening legt hij het personage vast. Volgens Canisius University laat Nast de Kerstman overgaan van de “vrolijke oude elf” van Moore, een klein mannetje, naar de joviale reus met witte baard, en tekent hij hem groter dan levensgroot, omdat we hem zo verwachten. In 1866 toont hij hem in zijn werkplaats, waar hij hobbelpaarden maakt en poppenjurken naait, met een register van het gedrag van de kinderen binnen handbereik.

1. 1821*The Children’s Friend*: eerste prenten van een Santeclaus, op de daken, met een rendier.
2. 1823Het gedicht uit Troy beschrijft hem als een “jolly old elf” met een miniatuurslee.
3. 1863Eerste Kerstman van Thomas Nast op de omslag van *Harper’s Weekly*.
4. 1866Nast toont hem in zijn werkplaats, tussen het speelgoed.
5. 1881“Merry Old Santa Claus”, het beroemdst gebleven portret van Nast.

Het Delaware Art Museum, dat een Nast-collectie bewaart, schrijft hem ook de eerste vermeldingen toe van een Kerstman die op de Noordpool woont en een werkplaats heeft. Een man die een speelgoedfabriek op wereldschaal leidt, paste moeilijk in een miniatuurslee. De elf van 1823 verdween uit de afbeeldingen, zoals ons artikel hoe oud is de Kerstman vertelt.

Nisse en tomte: de Noordse neven van de Kerstman

In Scandinavië is de verwantschap tussen de Kerstman en de kleine wezens nog directer. De Deense en Noorse *nisse*, de Zweedse *tomte* en de Finse *tonttu* zijn huisgeesten uit de folklore. Ze wonen onder de vloer van de boerderij, de stal of de schuur, waken over de dieren en helpen bij het werk als je je netjes tegenover ze gedraagt. Beledigd halen ze kattenkwaad uit.

Hun lengte verschilt per verhaal. Een Zweedse traditie spreekt van een el, ongeveer 60 centimeter, een Zweeds-Amerikaanse bron van 60 tot 90 centimeter. Ze worden beschreven met een rode muts en kleren van grijze wol. De traditionele Deense nisse is baardloos als een kind: de baard kwam later. Op kerstavond laat men een kom pap voor ze klaarstaan, met boter, honing, of in Noorwegen *rømmegrøt*, een pap van zure room.

In de negentiende eeuw worden die boerderijbewakers cadeaubrengers. Al in de jaren 1840 tonen Deense kunstenaars de nisse die de kerstcadeaus brengt. In Zweden illustreert Jenny Nyström voor Viktor Rydberg in 1875 *De avonturen van kleine Vigg op kerstavond*, en in 1881 het gedicht *Tomten*. Het Nationalmuseum in Stockholm beschouwt haar als de eerste Zweedse kunstenaar die de traditionele Kerstman een eigen karakter gaf. De *jultomte*, de kersttomte, was geboren.

De naam zelf vertelt over die ontmoeting. Volgens een hypothese komt *nisse* van Niels, de Deense vorm van Nicolaas, wat hem een klein familielid van Sint-Nicolaas zou maken. Het woord *tomte* komt van *tomt*, het stuk grond waarop je het huis bouwt. Hoe de Kerstman in elk Noords land heet, lees je in de namen van de Kerstman in de wereld.

Waar komen de elfjes van de werkplaats vandaan?

Als de Kerstman is gegroeid, wie nam dan de rol van de elf over? Een heel team. Je leest vaak dat Louisa May Alcott, de latere schrijfster van *Kleine vrouwtjes*, als eerste over kerstelfen zou hebben geschreven, in een bundel met de titel *Christmas Elves* van rond 1855. De Library of America maant tot voorzichtigheid: Alcott was drieëntwintig, de bundel is nooit uitgegeven, en het manuscript is verloren of vernietigd. Niemand weet hoe haar elfen eruitzagen.

De eerste breed verspreide afbeelding is beter gedocumenteerd. In 1873 toont de kerstomslag van *Godey’s Lady’s Book*, een vrouwenblad uit Philadelphia, de Kerstman omringd door speelgoed en elfjes, met dit onderschrift: “Hier een idee van de voorbereidingen die worden getroffen om de kinderen met Kerstmis van speelgoed te voorzien.” In 1876 publiceert Austin Thompson *The House of Santa Claus*, een sprookjesvoorstelling voor zondagsscholen, die het idee overneemt.

• 1932: Walt Disney brengt de korte film *Santa’s Workshop* uit, waarin de Kerstman en zijn elfjes de tocht voorbereiden.
• 1964: *Rudolph, het rendier met de rode neus*, in stop-motion, geeft de elfjes een hoofdrol.
• 1985: *Santa Claus: The Movie* toont ze als een gilde van ambachtslieden die het speelgoed met de hand maken.
• 1994: in *The Santa Clause* worden de elfjes gespeeld door kinderen en tieners.

Sindsdien is de rolverdeling stabiel: een Kerstman op mensenmaat, en om hem heen elfjes die maken, inpakken en op de rendieren letten. Onze elfjes hebben een eigen pagina, en hun vak wordt uitgelegd in ons artikel wie zijn de elfjes van de Kerstman.

Een man opgevoed door magische wezens

Meerdere verhalen hebben de vraag op hun eigen manier beslecht: de Kerstman is geen elf, maar hij groeide tussen hen op. Het eerste is van L. Frank Baum, de schrijver van *De tovenaar van Oz*. In *The Life and Adventures of Santa Claus*, uitgegeven in 1902 en geïllustreerd door Mary Cowles Clark, wordt een baby in het woud van Burzee gevonden door Ak, de “opperhoutvester van de wereld”. De nimf Necile adopteert hem en noemt hem Neclaus, waarvan Claus de verkorte vorm is.

Baum benadrukt één punt: Claus is sterfelijk, hij groeit dag na dag op te midden van onsterfelijken. De tekst zegt zelfs dat hij “nooit een heel grote man was geweest”. De ryls, hoeders van de bloemen, geven hem hun pigmenten om zijn speelgoed te schilderen. De knooks, hoeders van de dieren, laten uiteindelijk twee herten, Glossie en Flossie, zijn slee trekken, maar alleen op kerstavond. Als hij oud wordt, stelt Ak de onsterfelijken voor hem de Mantel der Onsterfelijkheid te schenken. De stemming valt gunstig uit, en de mantel is voortaan deel van zijn wezen.

Het patroon keert in 1970 terug op televisie: in *Santa Claus Is Comin’ to Town* van Rankin/Bass wordt baby Kris opgevangen door de Kringles, een familie van speelgoedmakende elfjes. In 2003 draait de film *Elf* van Jon Favreau de situatie om. Een baby uit een weeshuis kruipt in de zak van de Kerstman, komt op de Noordpool terecht en groeit op tussen de elfjes, geadopteerd door Papa Elf, gespeeld door Bob Newhart. Buddy, gespeeld door Will Ferrell, denkt tot hij volwassen is dat hij een elf is. Bij de opnamen koos men voor geforceerd perspectief in plaats van digitale effecten, zodat hij naast hen reusachtig lijkt.