Waar komen de rendieren van de Kerstman vandaan? Van het boekje uit 1821 tot Rudolph

Wanneer verschijnt het rendier voor het eerst bij de Kerstman?

In 1821 publiceert de New Yorkse drukker William B. Gilley een klein ingenaaid boekje met de titel The Children's Friend: A New-Year's Present, to the Little Ones from Five to Twelve. Het bevat een anoniem gedicht, dat nu bekendstaat onder zijn eerste regel, “Old Santeclaus with Much Delight”, en acht ingekleurde prenten. Het is de oudst bekende publicatie waarin een rendier de slee van de Kerstman trekt. De Beinecke-bibliotheek van Yale University bewaart er een exemplaar van.

Op de eerste prent trekt één rendier zonder naam een slee met een bordje erop: “REWARDS”, de beloningen. De oude man brengt cadeaus voor brave kinderen. Voor de anderen laat hij een berkenroede achter, die de tekst voorstelt als een werktuig dat God heeft bedoeld om kinderen te straffen. Dat is ver verwijderd van de toegeeflijke figuur van vandaag.

Het boekje verandert ook de datum. Het bezoek vindt niet meer plaats op 6 december, de feestdag van Sint-Nicolaas, maar op kerstavond. Noch de auteur noch de tekenaar is geïdentificeerd. Toeschrijvingsspecialist Don Foster opperde dat Clement Clarke Moore de hand had in het boekje, maar die hypothese blijft omstreden. Hoe de figuur ontstond, vertellen we in het ware verhaal van de Kerstman.

Hoe kwam de Kerstman aan acht rendieren?

Op 23 december 1823 publiceert de Sentinel van Troy, in de staat New York, zonder naam “A Visit from St. Nicholas”. Het wordt in 1837 toegeschreven aan Clement Clarke Moore, die het in 1844 opeist in zijn Poems; anderen schrijven het toe aan Henry Livingston. De verteller ziet “een miniatuurslee en acht piepkleine rendieren” aankomen, die daarna met de lading speelgoed “tot op het dak” opstijgen.

In de versie die in Troy werd gedrukt, heten de laatste twee rendieren Dunder en Blixem, naar het Nederlandse “donder” en “bliksem”, een knipoog naar het Nederlandse verleden van New York. Moore doopt ze in zijn uitgave van 1844 om tot Donder en Blitzen, om ze dichter bij het Duits te brengen. De vorm Donner raakt pas aan het begin van de twintigste eeuw ingeburgerd.

Acht werd niet van de ene op de andere dag een heilig getal. In 1902 publiceert L. Frank Baum, de auteur van De tovenaar van Oz, The Life and Adventures of Santa Claus met een span van tien rendieren, waarvan het voorste paar Flossie en Glossie heet. Toch is het de lijst van 1823 die kinderen hebben onthouden. De Franse vertalingen verschilden per uitgave, en we vergelijken ze in de namen van de rendieren van de Kerstman.

Waarom rendieren en geen paarden?

Noch het boekje van 1821 noch het gedicht van 1823 verklaart die keuze. Wat we wel weten, is dat het rendier voor Europese lezers al lang het symbool van het Hoge Noorden was, en dat een bezoeker uit de kou moeilijk met paard en wagen kon aankomen. Twee oude documenten laten zien sinds wanneer dat beeld rondgaat.

Rond 890 vertelt een rijke Noor die Ottar, of Ohthere, heet, over zijn reizen aan koning Alfred de Grote in Engeland. Hij woont noordelijker dan alle andere Noren, in Hålogaland. Hij bezit nog zeshonderd tamme rendieren die hij niet heeft verkocht, waaronder zes zeer waardevolle “lokrendieren”, die de Samen gebruiken om wilde rendieren te vangen. Daarnaast heeft hij maar twintig runderen, twintig schapen en twintig varkens. Zijn verslag, opgenomen in een Engelse vertaling van de geschiedschrijver Orosius, bevat de eerste vermelding van het woord rendier in het Oudengels, in de vorm hranas.

In 1673 verschijnt in Frankfurt de Lapponia van Johannes Schefferus, hoogleraar in Uppsala. Het werk, besteld door kanselier van de universiteit Magnus De la Gardie, moest onder meer een gerucht de kop indrukken: in Europa werd gezegd dat de Zweedse overwinningen iets te danken hadden aan de magie van de Samen. Schefferus is nooit in Lapland geweest. Hij baseert zich op verslagen van predikanten uit Noord-Zweden en op Samische voorwerpen uit privéverzamelingen.

Het boek wordt in 1674 in Oxford in het Engels vertaald, in 1675 in het Duits, in 1678 in het Frans en in 1682 in het Nederlands. Eén van de 26 houtsneden toont een man in een slee die door een rendier wordt getrokken. Voor generaties lezers is Lapland in de eerste plaats dat: sneeuw, een lage slee en een ingespannen rendier.

Waar komt het woord rendier vandaan?

Het Engelse reindeer is ontleend aan de Scandinavische talen, zoals het Oudijslandse hreindýri of het Zweedse rendjur. Het eerste deel, rein, komt van een Germaanse wortel van onzekere herkomst, waarschijnlijk verwant aan het gewei van het dier. Het tweede deel, deer, betekende oorspronkelijk elk willekeurig dier. Na het verslag van Ottar duikt het woord pas rond 1440 weer op in het Engels.

Wie houdt de echte rendieren? De Samische hoeders van Lapland

De Samen wonen in het noorden van Noorwegen, Zweden en Finland en op het schiereiland Kola in Rusland. Nordregio, het onderzoeksinstituut van de Noordse Raad van Ministers, schat hun aantal op 65.000 tot 100.000: zo'n 40.000 in Noorwegen, 15.000 tot 25.000 in Zweden, ongeveer 10.000 in Finland en ongeveer 2.000 in Rusland. Het zijn schattingen, want geen van die landen registreert etnische afkomst. Nordregio telt tien Samische talen. Maar een deel van de Samen houdt rendieren.

In Noorwegen werken de hoeders samen in een siida, een groep eigenaren die samen de rendieren op een gebied hoeden. In 2006-2007 telde het land 556 siida-eenheden en 2.936 mensen die van de rendierhouderij leefden. Het vak veranderde in de jaren zestig met wat het Internationaal Centrum voor Rendierhouderij de sneeuwscooterrevolutie noemt, later gevolgd door quads, motoren en helikopters. Vlees is het belangrijkste product, naast huiden, botten en geweien.

• Noorwegen: ongeveer 241.000 rendieren in 2007, een kudde die rond de 200.000 dieren schommelt.
• Zweden: ongeveer 220.000 rendieren in 2007, tussen 150.000 en 300.000 in de loop van de twintigste eeuw.
• Finland: ongeveer 207.000 rendieren in 2004-2005, met een piek boven de 250.000 in de jaren zeventig en tachtig.
• Oormerken: elk kalf moet voor 31 oktober van zijn eerste jaar het geregistreerde merk van zijn eigenaar dragen; in Zweden zijn er zo'n twintig erkende inkepingen, die op een dertigtal manieren worden gecombineerd, elk met een eigen naam.

In Noorwegen koppelt de rendierhouderijwet van 2007 het recht om rendieren te bezitten in het Samische weidegebied aan een oormerk, waarvoor je Same moet zijn en de rendierhouderij het hoofdberoep moet zijn van jezelf, een ouder of een grootouder. In Zweden legt het provinciebestuur een maximumaantal rendieren vast per Samisch dorp, maar niet per eigenaar. De tellingen vinden in de lente plaats, voor de geboortes.

Hoe kwamen echte rendieren in Amerika terecht?

In Alaska duidt het woord rendier alleen de gedomesticeerde dieren aan; hun wilde verwanten, van dezelfde soort, heten kariboes. In 1891 laten missionaris Sheldon Jackson en William T. Lopp de eerste rendieren uit Siberië overkomen. De resultaten vallen tegen, en Jackson richt zich op Lapland: hij werft hoeders via advertenties in Scandinavische kranten, en in 1894 komt een eerste groep aan.

1. 1891Sheldon Jackson en William T. Lopp hebben de eerste rendieren uit Siberië in Alaska geïmporteerd.
2. 1894Aankomst van een eerste groep Samische hoeders, die inheemse leerlingen moeten opleiden.
3. 1898Overheidsexpeditie: meer dan 500 rendieren en hun hoeders reizen via New York en daarna Seattle naar Alaska.
4. 1900Einde van de contracten: sommigen blijven, anderen trekken naar de goudkoorts of keren terug naar Lapland.
5. 1926De Lomen Company en het warenhuis Macy's beginnen kerstoptochten met kerstmannen en rendierspannen.

De expeditie van 1898 volgt op een wet van 18 december 1897 die 200.000 dollar vrijmaakt, omdat Jackson een hongersnood vreest onder de goudzoekers van de Klondike. Het contract van 24 januari 1898 voorziet in twee jaar werk, gratis medische zorg en school voor de kinderen. Met de echtgenotes en kinderen erbij telt de groep 170 mensen, Samen, Noren, Zweden en Finnen.

In de jaren twintig tellen de kuddes in Alaska ruim meer dan 100.000 dieren, en het bedrijf van de gebroeders Lomen wil hun vlees en vacht in het hele land verkopen. In 1926 slaat het de handen ineen met Macy's om kerstoptochten te organiseren waarin kerstmannen aankomen in sleeën die door echte rendieren worden getrokken, gemend door Samische en inheemse hoeders. De eerste Kerstman van die optochten heet Matthis Ivar Klementsen Nillika. Portland, Saint Paul, Boston, Chicago en Brooklyn krijgen ze tot in de jaren dertig te zien.

De Lomens laten ook valse kinderbrieven in kranten zetten waarin wordt gevraagd of de Kerstman met zijn rendieren komt. Het Internationaal Centrum voor Rendierhouderij, dat de episode beschrijft, ziet in Carl Lomen, bijgenaamd “de rendierkoning”, een van de mensen die de commerciële versie van de Kerstman en zijn span hebben gecreëerd. Wil je een echte brief schrijven, zonder commerciële bijbedoelingen, ga dan naar onze briefpagina.

Waar komt Rudolph, het rendier met de rode neus, vandaan?

Rudolph werd geboren in een kantoor in Chicago. In 1939 vraagt de warenhuisketen Montgomery Ward één van haar reclameteksters, Robert L. May, in 1926 afgestudeerd aan Dartmouth, om een kerstboekje dat aan kinderen kan worden weggegeven. May kiest een rendier en maakt er een lelijk eendje met een groot hart van. Later zegt hij dat hij geïnspireerd was door zijn eigen jeugd als verlegen, kleine jongen die nooit als eerste werd gekozen bij het teams maken.

Hij schrijft de tekst in zo'n vijftig uur, in een vreselijk jaar: zijn vrouw Evelyn, die kanker heeft, overlijdt op 28 juli 1939. Denver Gillen, een kunstenaar van de grafische afdeling van de keten, gaat met hem en zijn dochter Barbara naar de dierentuin om de rendieren te bestuderen. Op 1 november 1939 begint de verspreiding, en in dat seizoen gaan er 2,4 miljoen exemplaren de deur uit. Door papiergebrek tijdens de oorlog moet de herdruk wachten tot 1946: nog eens 3,6 miljoen exemplaren.

Op 1 januari 1947 draagt de directie van Montgomery Ward de rechten over aan May, die schulden heeft door de ziekenhuiskosten van zijn eerste vrouw. Zijn zwager Johnny Marks schrijft er in 1949 een lied bij. Gene Autry neemt het op 27 juni 1949 op, Columbia brengt het in september uit en met Kerstmis 1949 staat het op nummer één in de Amerikaanse verkooplijsten: 1,75 miljoen platen in het eerste seizoen, 12,5 miljoen in totaal voor zijn versie.

Op 6 december 1964 zendt NBC een stop-motionfilm uit van Videocraft International, het latere Rankin/Bass, in het programma General Electric Fantasy Hour. Burl Ives is de verteller. Je komt er Hermey tegen, een elf die tandarts wil worden, en het eiland van het afgedankte speelgoed. De film wordt sinds 1964 elk jaar herhaald, langer dan welk ander kerstprogramma op de Amerikaanse televisie ook. Het lied vind je terug bij onze kerstliedjes.

Zijn de rendieren van de Kerstman vrouwtjes?

De vraag komt elke winter terug, en ze heeft een serieuze basis. Volgens het ministerie van Visserij en Jacht van Alaska is het rendier, of de kariboe, het enige lid van de hertenfamilie waarbij beide geslachten een gewei dragen. Dat van volwassen mannetjes is groot en zwaar, dat van vrouwtjes korter en slanker.

Alles draait om de kalender van het afwerpen. De grootste mannetjes verliezen hun gewei eind oktober, na de bronsttijd. Jonge mannetjes en niet-drachtige vrouwtjes houden het tot april, en drachtige vrouwtjes tot de geboorte van hun kalf, eind mei of begin juni. Een rendier dat op 24 december nog een groot gewei draagt, is dus waarschijnlijk een vrouwtje, of een jong mannetje. De grote mannetjes hebben dan al een kale kop.

Hoe ziet een echt rendier eruit?

• Gewicht: 80 tot 120 kg voor een volwassen vrouwtje, gemiddeld 159 tot 182 kg voor een mannetje, met uitschieters tot 318 kg.
• Hoeven: breed en hol, ze spreiden zich om het dier op de sneeuw te dragen en dienen als peddels als het zwemt.
• Reizen: sommige kuddes trekken tot 640 km tussen hun zomer- en winterweiden, en kunnen 80 km per dag afleggen.
• Wintermenu: korstmossen, het bekende “rendiermos”, droge zeggen en kleine struikjes zoals de bosbes.
• Ogen: de reflecterende laag achter in het oog verandert van goudkleurig in de zomer naar diepblauw in de winter, volgens een onderzoek van University College London en de universiteit van Tromsø uit 2013.

Kunnen rendieren vliegen?

Geen enkele oude tekst zegt dat over het rendier van de Kerstman voor 1821, toen het al “over de schoorstenen” scheert. Verder terug in de tijd tonen de “hertenstenen” van Mongolië en de Altaj, grafstèles van minstens 3.000 jaar oud, vaak hertachtigen met lange geweien die lijken op te stijgen. Soms lees je dat vliegende rendieren afkomstig zouden zijn van sjamanen die vliegenzwammen aten: het Internationaal Centrum voor Rendierhouderij vindt het merendeel van die verhalen fantasievol en onjuist. In het dorp is de verklaring eenvoudiger, en je kunt haar gaan bekijken op de kaart van het dorp.