सान्ता क्लजमा विश्वास गर्नु बच्चाका लागि राम्रो हो? मनोवैज्ञानिकहरू साँच्चै के भन्छन्

सान्ता क्लजबारे अनुसन्धानले के भन्न सक्छ?

एउटा इमानदार सीमाबाट सुरु गरौँ: कुनै पनि अध्ययनले सान्ता क्लजमा विश्वास गरेका र कहिल्यै विश्वास नगरेका बालबालिकालाई बीस वर्षसम्म पछ्याएर उनीहरूको स्वास्थ्य, सफलता वा अभिभावकप्रतिको भरोसा तुलना गरेको छैन। यस्तो प्रयोग गर्न लगभग असम्भव पनि हुन्छ, किनकि परिवारका परम्पराहरू चिट्ठा हालेर तय गरिँदैनन्।

अनुसन्धानकर्ताहरूले यो समस्याका टुक्राहरू अध्ययन गरेका छन्। ४ देखि ८ वर्षका बालबालिकाले वास्तविक र काल्पनिकबीच कसरी फरक छुट्याउँछन्? के नक्कली खेलले उनीहरूलाई तर्क गर्न मद्दत गर्छ? के काल्पनिक साथी एक्लोपनको संकेत हो? र सत्य थाहा पाउँदा उनीहरूलाई कस्तो लाग्छ? यो अन्तिम बुँदामा सन् २०२३ मा प्रकाशित क्यान्डिस मिल्स र थालिया गोल्डस्टिनको अध्ययनले अभिभावकप्रति “भरोसामा ठूलो गिरावट” पाएन।

सान्ता क्लज यी सबैको दोबाटोमा छन्। यो भरोसायोग्य वयस्कहरूले सुनाउने, भौतिक प्रमाण (खाली दूधको गिलास, रूखमुनिका उपहार) ले बल पाएको कथा हो, जसलाई बच्चाले लगभग सधैँ आफैँ, औसतमा ८ वर्षतिर, खोलिदिन्छ। अनुसन्धानको हरेक टुक्राले यो अनुभवको एउटा भागलाई प्रकाश पार्छ।

सान्ता क्लजमा विश्वासले कल्पनाशक्ति विकास गर्छ?

यो सबैभन्दा प्रचलित तर्क हो, र यसलाई नजिकबाट जाँच्नुपर्छ। सन् २०१३ मा भर्जिनिया विश्वविद्यालयकी एन्जलिन लिलार्ड र उनका पाँच सहकर्मीले Psychological Bulletin पत्रिकामा नक्कली खेलबारेका दर्जनौँ अध्ययनको समीक्षा गरे। उनीहरूको निष्कर्ष अचम्मको छ: उपलब्ध तथ्याङ्कले विकासका लागि यो खेलको अद्वितीय महत्त्वबारे “बलियो कारणात्मक दाबीलाई समर्थन गर्दैनन्”, र अझ धेरै र गुणस्तरीय अनुसन्धान आवश्यक छ।

लेखकहरूले काल्पनिक खेल बेकार हो भनेका छैनन्। उनीहरू तीन परिकल्पना छुट्याउँछन्: नक्कली खेल अपरिहार्य हुन सक्छ, वा उही प्रगतितर्फ जाने धेरै बाटामध्ये एक हुन सक्छ, वा विकासलाई जन्माउनुभन्दा पनि साथ दिने मात्र हुन सक्छ। तर्कका लागि दोस्रो परिकल्पना “स्पष्ट रूपमा समर्थित” छ: नक्कली खेलले मद्दत गर्छ, तर अन्य गतिविधिले पनि मद्दत गर्छन्।

एउटा गम्भीर सुराक: “यदि… भए”

सन् २०१२ मा क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेमा डाफ्ना बुक्सबाउम र एलिसन गोप्निकले ३ र ४ वर्षका ५२ बालबालिकालाई एउटा “जन्मदिनको मेसिन” देखाए, जसमा “जान्डो” भनिने वस्तु राख्दा “ह्याप्पी बर्थडे” बज्थ्यो। साधारण बाकस र दुई वटा घनसँगको नक्कली खेलमा मेसिनको नियम पालना गर्ने बालबालिकाले “यो जान्डो नभएको भए?” जस्ता प्रश्नको जवाफ पनि राम्ररी दिए। उमेर र कार्यकारी क्षमतालाई ध्यानमा राख्दा पनि यो सम्बन्ध कायम रह्यो।

सन् २०१६ मा राचेल थिबोडो र उनका सहकर्मीले ३ देखि ५ वर्षका बालबालिकालाई पाँच हप्तासम्म दिनको १५ मिनेटका दरले, चिट्ठाद्वारा, निर्देशित काल्पनिक खेल (जस्तै चन्द्रमाको यात्रा), गैरकाल्पनिक खेल (गीत, घुम्ने बल) र सामान्य कक्षामा बाँडे। काल्पनिक समूहले गैरकाल्पनिक खेल समूहको तुलनामा कार्य स्मृतिमा प्रगति गर्‍यो, तर सामान्य कक्षाको तुलनामा स्पष्ट प्रगति गरेन, र आत्मनियन्त्रणमा केही परिवर्तन भएन।

सान्ता क्लजमा विश्वासले बच्चालाई सजिलै पत्याउने बनाउँछ?

सन् १९९५ मा जीवविज्ञानी रिचर्ड डकिन्सले एउटा निबन्धमा बालबालिका स्वभावैले सजिलै पत्याउने, लगभग जुनसुकै कुरामा विश्वास गर्न तयार हुन्छन्, र यो गुणले विकासक्रममा फाइदा पनि दिएको थियो भन्ने तर्क गरे। टेक्सास विश्वविद्यालय, अस्टिनकी मनोविज्ञानकी प्राध्यापक ज्याक्लिन वुलीले आफ्नो करियरको ठूलो हिस्सा यो विचार जाँच्नमा बिताइन्। उनका नतिजाले यसलाई खण्डन गर्छन्।

उनको प्रयोगशालामा बालबालिकाले असम्भवजस्ता जनावरबारे सुन्थे। भान्सेले भन्दाभन्दा चिडियाखानाका रक्षकले त्यो जनावर अस्तित्वमा छ भन्दा उनीहरूले बढी विश्वास गरे। ४ वर्षकै उमेरदेखि उनीहरूले “सर्निट” नामको काल्पनिक जनावरलाई परीकथामा भन्दा वैज्ञानिक सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्दा बढी वास्तविक ठाने। त्यसैले बालबालिकाले को बोल्दैछ र कुन सन्दर्भमा भन्ने कुरा तौलन्छन्।

सान्ता क्लजका हकमा सबै संकेतहरू एउटै दिशामा जान्छन्। बच्चाले सबैभन्दा बढी भरोसा गर्ने वयस्कहरू यो भन्छन्, टेलिभिजनले पुष्टि गर्छ, र डिसेम्बर २५ को बिहान दूधको गिलास खाली हुन्छ, बिस्कुट आधा खाइएका हुन्छन्। वुली बताउँछिन् कि उनका अध्ययनका ५ वर्षका ८३ प्रतिशत बालबालिका सान्ता क्लज वास्तविक हुन् भन्ठान्छन्। यति धेरै प्रमाण हुँदा, उनी लेख्छिन्, अविश्वास गर्नु नै अतार्किक हुन्थ्यो।

यही तर्कले विश्वासको अन्त्य पनि बुझाउँछ। सन् २००९ मा एन्स्ली टुलोस र वुलीले देखाए कि ६ वर्षका बालबालिकाले अपरिचित जनावर वास्तविक हो कि होइन भनेर निर्णय गर्न सुराकको सहारा लिन, र सुराक नहुनुलाई अनिश्चितताका रूपमा लिन जान्दछन्, जुन ४ वर्षकाले अझै भरपर्दो रूपमा गर्दैनन्। एकै रातमा कति चिम्नी पुग्नुपर्छ भनेर अन्ततः हिसाब गर्ने बच्चाले विश्वास गर्दै तिखारेको ठ्याक्कै त्यही औजार प्रयोग गर्छ।

अझै सान्ता क्लजमा विश्वास गर्ने बच्चा धेरै सपनामा डुबेको हो?

धेरै अभिभावकलाई अझै विश्वास गर्ने ८ वा ९ वर्षको बच्चा “आफ्नै संसारमा बाँचिरहेको” छ भन्ने डर लाग्छ। काल्पनिक साथीबारेको अनुसन्धानले यसलाई सन्तुलित रूपमा हेर्न आग्रह गर्छ। सन् २००४ मा मार्जोरी टेलर (ओरेगन विश्वविद्यालय) र स्टेफनी कार्लसन (वासिङ्टन विश्वविद्यालय) ले ३ वा ४ वर्षको उमेरमा भेटेका १०० बालबालिकालाई तीन वर्षपछि फेरि भेटेर पछ्याए। ७ वर्षसम्ममा ६५ प्रतिशतको कुनै न कुनै बेला काल्पनिक साथी थियो।

यस्ता साथी साना नानीहरूका मात्र थिएनन्: अध्ययनका बेला विद्यालय जाने उमेरका ३१ प्रतिशत बालबालिका तीमध्ये एकसँग खेल्थे, जबकि विद्यालयअघिको उमेरमा यो २८ प्रतिशत थियो। करिब २७ प्रतिशतले आफ्ना अभिभावकलाई केही थाहा नभएको साथीको वर्णन गरे। कार्लसनले संक्षेपमा भनिन्: विद्यालय जाने बच्चाको काल्पनिक साथी हुनु सामान्य हो, र यो सबै खालका व्यक्तित्वमा पाइन्छ।

अध्ययनले त डराएको कुराको उल्टो पायो। अर्को पात्रको भूमिकामा लगभग कहिल्यै नपस्ने बालबालिकाले अरूका भावना बुझ्नमा कम अङ्क पाए। कार्लसनका अनुसार काल्पनिक खेलले सामाजिक परिस्थितिहरू, जस्तै झगडा, ठूलो जोखिमबिना अभ्यास गर्न दिन्छ।

सान्ता क्लजमा विश्वास गराउनु भनेको बच्चालाई झूट बोल्नु हो?

यो नैतिक बहसको मुटु हो। सन् २०१६ को नोभेम्बरमा मनोवैज्ञानिक क्रिस्टोफर बोयल (एक्सेटर विश्वविद्यालय) र अनुसन्धानकर्ता क्याथी म्याके (अस्ट्रेलियाको न्यु इङ्ल्यान्ड विश्वविद्यालय) ले The Lancet Psychiatry मा “A wonderful lie”, अर्थात् एउटा अद्भुत झूट, शीर्षकको छोटो निबन्ध प्रकाशित गरे। उनीहरूको तर्क: सबै बालबालिकाले अन्ततः आफूलाई वर्षौँसम्म झूट बोलिएको थाहा पाउनेछन्, र वयस्कहरूका अरू कुरा कति भरपर्दा छन् भनेर प्रश्न गर्न सक्छन्।

यो विचार लेख हो, अध्ययन होइन, र दुवै लेखकले बच्चालाई झूट बोल्नु कहिलेकाहीँ जायज हुन सक्छ भनेर स्वीकार्छन्, जस्तै घरपालुवा जनावरको मृत्युमा सान्त्वना दिन। वुलीले उनीहरूलाई जवाफ दिन्छिन् कि विश्वास र त्यसपछिको खुलासाले अभिभावकप्रतिको भरोसामा उल्लेखनीय कमी ल्याउँछ भन्ने कुनै तथ्याङ्क छैन। त्यसपछि गरिएका सर्वेक्षणहरू, जसको विस्तृत विवरण हाम्रो विश्वास अन्त्य हुने उमेर सम्बन्धी लेखमा छ, बरु उनकै पक्षमा देखिन्छन्।

यसलाई हेर्ने अर्को तरिका पनि छ। सन् १९५२ मा “Le Père Noël supplicié” (यातना पाएका सान्ता क्लज) मा क्लोद लेभी-स्ट्रसले वयस्कहरू सान्ता क्लजमा विश्वास गर्दैनन् तर बालबालिकालाई विश्वास गर्न प्रोत्साहित गर्छन् भनेर टिपेका थिए, र यसलाई साधारण छलभन्दा पनि एक किसिमको साझा संस्कार ठानेका थिए। धेरै परिवारले यसलाई यसरी नै अनुभव गर्छन्: एउटा खेल, जसको पर्दापछाडिको कुरा बच्चाले एक दिन थाहा पाउँछ, र प्रायः त्यसमा भाग लिइरहन्छ।

बच्चालाई असल बनाउन सान्ता क्लजको सहारा लिनुपर्छ?

“तिमी असल भएनौ भने सान्ता क्लज आउँदैनन्।” यो वाक्य यति पुरानो छ कि यो गीतहरूमा पनि पाइन्छ, सन् १९३४ को “Santa Claus Is Comin’ to Town” देखि फ्रान्सको लोरेनमा सेन्ट निकोलससँगै आउने पेर फुएतारसम्म। तैपनि कुनै पनि प्रयोगात्मक अध्ययनले यो धम्कीले साँच्चै बालबालिकालाई असल बनाउँछ कि बनाउँदैन, र कति समयसम्म, भनेर मापन गरेको छैन।

अभिभावकहरू आफैँ यो तर्कलाई अगाडि सार्दैनन्। सन् २०२५ मा कार्ल रोजेनग्रेनको टोलीले ४८६ अमेरिकी अभिभावकमाझ गरेको सर्वेक्षणमा सान्ता क्लजमाथिको विश्वासलाई प्रोत्साहन गर्नुका सबैभन्दा धेरै दिइएका कारण यो “बाल्यकालको सामान्य हिस्सा” हो र रमाइलो हो भन्ने थिए। “सामाजिक हितकारी व्यवहार” निकै पछाडि थियो, जसलाई सोधिएका करिब १२ प्रतिशत अभिभावकले मात्र उल्लेख गरे।

बोयल र म्याकेले आफ्नो तर्फबाट भने, बालबालिकालाई असल र बदमासमा वर्गीकरण गर्ने उत्तरी ध्रुवको एजेन्सी वयस्कको आँखाले हेर्दा केही असहज लाग्छ भनेर औँल्याए। यो आलोचना मुख्यतः सान्ता क्लजलाई निगरानीकर्ताका रूपमा प्रयोग गर्नेमाथि लक्षित छ। यस्तै बहस एल्फ अन द सेल्फको वरिपरि पनि छ, जसका लागि हामीले अभिभावकका लागि मार्गदर्शिका तयार गरेका छौँ।

• असल बालबालिकाको सूचीलाई डिसेम्बरभरिको दैनिक धम्की नबनाई खेलमै सीमित राख्नुहोस्।
• कुनै जादुई माध्यमबिना, आफ्नो बच्चासँग तपाईं के अपेक्षा गर्नुहुन्छ भनेर सिधै कुरा गर्नुहोस्।
• हाम्रो असल बालबालिका डिटेक्टर लाई फैसलाका रूपमा होइन, सँगै हाँस्ने क्षणका रूपमा प्रयोग गर्नुहोस्।

सान्ता क्लज नमनाउने परिवारहरूको के?

त्यस्ता परिवार छन्, र उनीहरूका आफ्नै कारण छन्। रोजेनग्रेनको टोलीको सन् २०२५ को सर्वेक्षणमा ८५ प्रतिशत अभिभावकले सान्ता क्लजमाथिको विश्वासलाई प्रोत्साहन गर्थे। त्यसो नगर्नेहरूमध्ये सबैभन्दा धेरै उल्लेख गरिएका कारण झूट बोल्न नचाहनु, त्यसपछि धर्म, र त्यसपछि वास्तविक नभएका कुराको प्रचार गर्नु हुँदैन भन्ने विचार थिए। सोही टोलीले सोधेका एक अभिभावकले सरल रूपमा भने: “हामी उसलाई झूट बोल्न चाहँदैनौँ।”

फ्रान्समा धार्मिक कारणको लामो इतिहास छ। सन् १९५१ को डिसेम्बर २३ मा दिजोनको सेन्ट-बेनिन्य क्याथेड्रलअगाडि बालबालिकाकै सामु सान्ता क्लजको पुतला जलाइयो: पादरीहरूको एउटा हिस्साले उनलाई क्रिसमसलाई “मूर्तिपूजक” बनाएको आरोप लगाएको थियो। अर्को वर्ष लेभी-स्ट्रसले यही घटनाको विश्लेषण गरे।

सान्ता क्लजबिना हुर्केको बच्चा कम कल्पनाशील हुन्छ भनेर अनुसन्धानमा कुनै आधार छैन। लिलार्डको समीक्षाले नक्कली खेल धेरै बाटामध्ये एक मात्र हो भनेर सम्झाउँछ, र यी परिवारसँग अरू बाटा छन्: कथा, भेषभूषा, डिसेम्बर ६ मा सेन्ट निकोलस, गोठको दृश्य र साना माटाका मूर्तिहरू। संवेदनशील कुरा अन्यत्र छ, विद्यालयमा।

सान्ता क्लजलाई स्वस्थ तरिकाले कसरी मनाउने?

अनुसन्धानले “गर्ने कि नगर्ने” भन्ने प्रश्नको फैसला नगरे पनि “कसरी” भन्ने कुरामा धेरै प्रकाश पार्छ। मिल्स र गोल्डस्टिनको अध्ययनले अभिभावकले मिथकलाई धेरै जोडतोडले प्रचार गर्दा सत्य थाहा पाउने क्षणमा नकारात्मक भावना बढी हुने पायो। बच्चाले आफ्नो तर्कमा आफ्नै नियन्त्रण राख्दा विश्वास राम्ररी अनुभव हुन्छ।

• प्रश्नहरू खुला छोड्नुहोस्: वुलीका अध्ययनले देखाएझैँ “तिमी आफैँ के सोच्छौ?” भन्दा जाग्दै गरेको जासुसको सम्मान हुन्छ।
• नक्कली प्रमाणको होडबाजीबाट बच्नुहोस्: कालोमा जुत्ताका छाप, नक्कली फोन, बच्चाले शङ्का गर्दा झन् झन् विस्तृत नाटक।
• सत्य थाहा पाएपछि पनि साँचो रहने कुरामा जोड दिनुहोस्: सान्ता क्लजलाई पत्र लेख्ने, हाम्रो Santa Tracker बाट उनको यात्रा पछ्याउने, हरेक बिहान एड्भेन्ट क्यालेन्डर खोल्ने।
• सान्ता क्लजलाई निगरानीभन्दा उदारताको पक्षमा राख्नुहोस्।
• अगाडिको तयारी गर्नुहोस्: हाम्रो मार्गदर्शिका सान्ता क्लजबारे सत्य कसरी भन्ने ले उमेरअनुसारका वाक्यहरू दिन्छ।

अन्ततः प्रश्न आइपुग्दा काम पहिल्यै भइसकेको हुन्छ। आज्ञा पालन गर्न होइन, सोच्न प्रोत्साहित गरिएको बच्चाले सत्यलाई हल भएको पहेलीझैँ पत्ता लगाउँछ। मिल्स र गोल्डस्टिनले सोधेका ८७ देखि ९५ प्रतिशत वयस्कहरू आफ्नै बच्चालाई यो परम्परा हस्तान्तरण गर्न चाहन्थे: धेरैजसोका लागि सम्झना राम्रै रह्यो।