डिसेम्बरको कुनै साँझ, नुहाउँदा वा गाडीमा, प्रश्न आइहाल्छ: “भन त, उपहार राख्ने तपाईं नै हो?” त्यसबेला धेरै अभिभावक आफ्नो बच्चा अगाडि छ, पछाडि छ, कि बिलकुल सामान्य छ भनी सोच्न थाल्छन्। मनोवैज्ञानिकहरूले सन् १९७० को दशकको अन्त्यदेखि यो क्षणको अध्ययन गर्दै आएका छन्, र उनीहरूका नतिजा निकै स्पष्ट रूपमा एउटै दिशातिर पुग्छन्।
हामीले प्रकाशित अध्ययनहरू फेरि पढ्यौं, सन् १९७८ को टेक्सास विश्वविद्यालयको अध्ययनदेखि नोभेम्बर २०२३ मा Developmental Psychology पत्रिकामा छापिएको अध्ययनसम्म, साथै सन् २०१८ मा एक्सेटर विश्वविद्यालयले गरेको ठूलो सर्वेक्षण पनि। तल दिइएका सबै अङ्क यिनै स्रोतबाट आएका हुन्, जसको सूची पृष्ठको तल छ। कुनै तथ्याङ्क उपलब्ध नभएमा हामी त्यो स्पष्ट भन्छौं।
बालबालिकाले कति वर्षको उमेरमा सान्ता क्लजलाई पत्याउन छोड्छन्?
छोटो जवाफ: औसतमा करिब ८ वर्षमा। सबैभन्दा पछिल्लो अध्ययन, जुन १३ नोभेम्बर २०२३ मा क्यान्डिस मिल्स (टेक्सास विश्वविद्यालय, डलास) र थालिया गोल्डस्टिन (जर्ज मेसन विश्वविद्यालय) ले अनलाइन प्रकाशित गरे, त्यसमा सान्ता क्लजलाई अब नपत्याउने ६ देखि १५ वर्षका ४८ जना बालबालिका, उनीहरूका ४४ जना अभिभावक, र सम्झन आग्रह गरिएका ३८३ जना वयस्कलाई प्रश्न सोधिएको थियो। दुवै समूहमा विश्वास अन्त्य हुने औसत उमेर करिब ८ वर्ष नै थियो, “उल्लेखनीय भिन्नतासहित”, लेखकहरू स्पष्ट पार्छन्।
बेलायतको एक्सेटर विश्वविद्यालय पनि यही अङ्कमा पुग्छ। डिसेम्बर २०१८ मा मनोवैज्ञानिक क्रिस्टोफर बोयलले आफ्नो “Santa survey” को अन्तरिम नतिजा प्रकाशित गरे, जसमा संसारभरबाट, प्रायः वयस्कहरूबाट, १,२०० जवाफ आएका थिए। औसत उमेर: ८ वर्ष। देशअनुसारको विवरण रोचक छ: इङ्ल्यान्डमा ८.०३ वर्ष, स्कटल्यान्डमा ८.५८ वर्ष।
पुराना अध्ययनहरूले यो उमेर अलि अगाडि राख्छन्। सन् १९९४ मा टेक्सास विश्वविद्यालय, अस्टिनका सी. जे. एन्डरसन र नर्मन प्रेन्टिसले पत्याउन छोडिसकेका ५२ जना बालबालिकासँग अन्तर्वार्ता लिए: धेरैजसोले ७ वर्षको उमेरमा आफैं सत्य पत्ता लगाएका थिए। एक वर्षको यो फरक सम्भवतः समयको परिवर्तनभन्दा पनि साना र अमेरिकी नमुनाका कारण हो।
- १९७८प्रेन्टिस, मानोसेभिट्ज र हब्स (American Journal of Orthopsychiatry): सान्ता क्लज, इस्टर खरायो र दाँत परी (tooth fairy) माथिको विश्वास उमेर र अभिभावकको प्रोत्साहनअनुसार फरक पर्छ।
- १९९४एन्डरसन र प्रेन्टिसले टेक्सासका ५२ जना बालबालिकालाई सोध्छन्: सत्यको खोज करिब ७ वर्षमा, प्रायः आफैं।
- २०१५स्टुल्मन र यू (Occidental College) ले ३ देखि ९ वर्षका ४७ जना बालबालिकामा शङ्कालाई भौतिक रूपमा के सम्भव छ भन्ने बुझाइसँग जोड्छन्।
- २०१८एक्सेटर विश्वविद्यालय: १,२०० जवाफ, औसत उमेर ८ वर्ष।
- २०२३मिल्स र गोल्डस्टिन (Developmental Psychology): सोधिएका बालबालिका र वयस्क दुवैमा औसत उमेर करिब ८ वर्ष।
सान्ता क्लज वास्तविक होइनन् भनेर बालबालिकाले कसरी थाहा पाउँछन्?
मुख्य दुई बाटा छन्, र ती प्रायः एकअर्कासँग जोडिन्छन्। पहिलो बाटो अरूबाट आउँछ: खेल्ने समयको साथी, दाजु वा दिदी, ढोकापछाडिबाट सुनिएको ठूलाहरूको कुराकानी। मिल्स र गोल्डस्टिनको अध्ययनमा धेरैजसो सहभागीले आफ्नो परिवर्तनको कारणमध्ये यस्तै भनाइलाई उल्लेख गरेका छन्। दोस्रो बाटो अवलोकन र तर्कबाट आउँछ: पोकामा रहिगएको पसलको मूल्य टाँसो, उपहारको लेबलमा चिनिएको हस्ताक्षर, एकै रातमा कति घर पुग्नुपर्छ भन्ने हिसाब।
यी दुई बाटा एकअर्काका विरोधी होइनन्। सन् १९९४ मा एन्डरसन र प्रेन्टिसले सोधेका धेरैजसो बालबालिकाले आफैं पत्ता लगाएको बताए। बीस वर्षपछि, लस एन्जलसको Occidental College का मनोवैज्ञानिक एन्ड्रु स्टुल्मनले निष्कर्ष निकाले कि धेरैजसो बालबालिकाले सम्भवतः दुवैको मिश्रणबाट पत्याउन छोड्छन्: बिस्तारै पाक्दै गएको शङ्का, अनि अन्तिम धक्का दिने कुनै सुनिएको वाक्य।
भौतिक तर्कको भूमिका
स्टुल्मन र उनकी सहकर्मी रेचल यूले ३ देखि ९ वर्षका ४७ जना बालबालिकालाई प्रश्नसहित सान्ता क्लजलाई पत्र लेख्न र उनी कसरी काम गर्छन् भनी व्याख्या गर्न लगाए। उनीहरूले क्रिसमससँग सम्बन्ध नभएका घटनाहरू सम्भव छन् कि असम्भव भनेर छुट्याउन पनि लगाए। नतिजा: सम्भव र असम्भवलाई सबैभन्दा राम्रोसँग छुट्याउने बालबालिका नै सान्ता क्लजका करामतहरू सम्भव छन् कि छैनन् भनी प्रश्न गर्ने थिए, यद्यपि उनीहरूले अस्थायी व्याख्या पनि दिन्थे।
लेखकहरूले बालबालिकाले बुझेको भौतिकशास्त्रलाई सबैभन्दा बढी चुनौती दिने तीन करामत सम्झाउँछन्: एकै रातमा संसारका सबै बालबालिकाकहाँ पुग्नु, साँघुरो चिम्नीबाट भित्र पस्नु, र काठको स्लेजमा उड्नु। तपाईंको बच्चाले सान्ता क्लज चुलोको पाइपबाट कसरी आउँछन् भनेर सोध्दा उसले रमाइलो बिगार्न खोजेको होइन। ऊ तर्क गरिरहेको छ।
तपाईंको बच्चाले शङ्का गर्न थालेको कुन सङ्केतले देखाउँछ?
अनुसन्धानकर्ताहरूले “सङ्केत” को कुनै आधिकारिक सूची बनाएका छैनन्, तर उनीहरूका प्रयोगहरूले के बदलिन्छ भन्ने देखाउँछन्। स्टुल्मनको अध्ययनको पत्रमा, अलि अगाडि पुगेका बालबालिकाले खेलौना मात्र माग्दैनथे: उनीहरू यात्राबारे, झोलाको आकारबारे, चिम्नी नभएको घरमा कसरी पस्ने भन्नेबारे जाँच्ने प्रश्न सोध्थे।
- व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रश्न: कति वटा रेनडियर, कति वटा घर, दसौं तलाको फ्ल्याटमा कसरी पुग्ने।
- तुलना: सपिङ मलका सान्ता क्लजको दाह्री स्कुलकाको जस्तो किन छैन।
- चुपचाप गरिने परीक्षण: जवाफ मिल्छ कि मिल्दैन हेर्न गोप्य राखिएको पत्र, उपहारको बट्टाबारे पासो थापेको प्रश्न।
- प्रायः एक्लै हुँदा सोधिने सीधा प्रश्न: “मलाई सत्य भन्नुस्।”
एउटा कुराले धेरै अभिभावकलाई अचम्मित पार्छ: शङ्का गर्ने बच्चाले त्यो भन्छ नै भन्ने छैन। एक्सेटरको सर्वेक्षणमा ६५ प्रतिशत उत्तरदाताले सत्य थाहा पाइसकेपछि पनि खेल जारी राखेको बताएका छन्। सर्वेक्षणले किन भन्ने बताउँदैन। तर डिसेम्बरमा कम प्रश्न सोध्ने बच्चा बढी पत्याउने बच्चा नै हो भन्ने छैन।
१०, १२ वा १५ वर्षमा पनि सान्ता क्लजलाई पत्याउनु सामान्य हो?
अध्ययनहरूले १० वा १२ वर्षमा पनि पत्याउने बालबालिकाको प्रतिशत दिँदैनन्, र हामी पनि त्यस्तो अङ्क बनाउने छैनौं। तर तिनले दुई उपयोगी कुरा भन्छन्। पहिलो, भिन्नता ठूलो छ: मिल्स र गोल्डस्टिनको नमुनामा १५ वर्षसम्मका बालबालिका थिए, र लेखकहरूले औसतवरिपरिको फरकमा जोड दिन्छन्। दोस्रो, विश्वास कति लामो रहन्छ भन्ने कुरा केही हदसम्म घरमा भर पर्छ।
सन् १९७८ मै नर्मन प्रेन्टिसको टोलीले सान्ता क्लजमाथिको विश्वास बच्चाको उमेर र अभिभावकको प्रोत्साहनको मात्रासँगै फरक पर्ने, तर कल्पनाप्रतिको उसको रुचिका अन्य सूचकसँग नजोडिएको उल्लेख गरेको थियो। अर्थात्, अझै पत्याउने १० वर्षको बच्चा “कल्पनामा हराएको” बच्चा होइन: ऊ प्रायः परम्परालाई दृढताका साथ जोगाउने परिवारमा हुर्केको हुन्छ।
सन् २०२५ मा Frontiers in Developmental Psychology मा कार्ल रोजेनग्रेनको टोलीले प्रकाशित गरेको अध्ययन पनि यही दिशामा जान्छ। सेप्टेम्बर २०२४ मा सोधिएका ४८६ जना अमेरिकी अभिभावकमध्ये ८५ प्रतिशतले सान्ता क्लजमाथिको विश्वासलाई प्रोत्साहन दिन्थे, र लेखकहरूका अनुसार यी अभिभावकले ठूला बालबालिकामा यसलाई अझ सजिलै प्रोत्साहन दिन्थे।
अनि १२ वा १५ वर्षमा?
११ वा १२ वर्ष नाघेपछि प्रश्न विरलै यसरी उठ्छ। “पत्याउने” किशोरले प्रायः आफूलाई मन पर्ने भूमिका खेलिरहेको हुन्छ, जसरी एक्सेटरका नाटक गर्ने ६५ प्रतिशत उत्तरदाताले देखाउँछन्। तपाईंलाई साँच्चै शङ्का छ भने सबैभन्दा राम्रो स्रोत तपाईंको बच्चा नै हो: पासो नथापी उसलाई के लाग्छ भनी सोध्नुस्, र जवाफ सुन्नुस्।
सान्ता क्लजलाई पत्याउनु बालबालिकाका लागि राम्रो हो कि नराम्रो?
यो बहस पुरानो हो र यसका गम्भीर पक्षधर छन्। नोभेम्बर २०१६ मा क्रिस्टोफर बोयल (एक्सेटर विश्वविद्यालय) र क्याथी म्याके (अस्ट्रेलियाको न्यु इङ्ल्यान्ड विश्वविद्यालय) ले The Lancet Psychiatry मा “A wonderful lie” शीर्षकको लेख प्रकाशित गरे। उनीहरूको चिन्ता: यो झुटले अभिभावकप्रति बालबालिकाको भरोसा कमजोर पार्न सक्छ। यिनै लेखकहरूले कहिलेकाहीँ झुट उचित हुन सक्छ भन्ने पनि स्वीकारेका थिए, जस्तै पाल्तु जनावर मरेपछि बच्चालाई सान्त्वना दिन।
त्यसपछि सङ्कलन गरिएका तथ्याङ्कले यो चिन्तालाई केही नरम बनाउँछन्। सन् २०१८ को एक्सेटर सर्वेक्षणमा ५६ प्रतिशत उत्तरदाताले ठूलाहरूप्रतिको आफ्नो भरोसामा असर नपरेको बताए, जबकि ३० प्रतिशतले उल्टो भने। एक तिहाइले आफू विचलित भएको सम्झन्छन्, १५ प्रतिशतले धोका पाएको महसुस गरे, १० प्रतिशत रिसाए। मिल्स र गोल्डस्टिनको अध्ययनले अभिभावकप्रति “भरोसामा ठूलो गिरावट” देखाउँदैन, र एक तिहाइभन्दा कम सहभागीले दुई हप्ताभन्दा लामो समय रहेका नकारात्मक भावना वर्णन गर्छन्।
फाइदाबारे भने सावधान रहनुपर्छ। अभिभावकहरू तिनमा विश्वास गर्छन्: रोजेनग्रेन र सहकर्मीहरूको अध्ययनमा, सन् २०१२ मा सोधिएका ३९ जना अभिभावकमध्ये ८२ प्रतिशतले यस्ता विश्वासलाई प्रोत्साहन दिनुमा फाइदा देखे, र २०२४ मा सबैभन्दा धेरै उल्लेख गरिएका कारण “बाल्यकालको सामान्य हिस्सा” (७७.६ प्रतिशत) र रमाइलो (७०.८ प्रतिशत) थिए। व्यवहारबारे एक्सेटर सर्वेक्षणको नतिजा मिश्रित छ: ३४ प्रतिशत वयस्कलाई पत्याउँदा आफू बढी असल भएको लाग्छ, ४७ प्रतिशतलाई लाग्दैन।
अनुसन्धानले सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा देखाउने कुरा सिद्धान्त होइन, तरिका हो। मिल्स र गोल्डस्टिनको अध्ययनमा अभिभावकले मिथकलाई निकै जोड दिएर प्रचार गर्दा सत्य थाहा पाउने बेला बढी नकारात्मक भावना देखिएको थियो। नकारात्मक सम्झना मात्र बोकेका वयस्कहरूले सत्य ढिलो, बढी अचानक, र प्रायः अरू कसैबाट थाहा पाएका थिए। कसरी अघि बढ्ने भन्नेबारे हामीले हाम्रो गाइड बच्चालाई सत्य बताउने मा विस्तारमा लेखेका छौं।
अनि अभिभावकले विश्वासको अन्त्यलाई कसरी अनुभव गर्छन्?
यो सबैभन्दा स्थिर नतिजामध्ये एक हो, र सबैभन्दा मन छुने पनि। सन् १९९४ मा एन्डरसन र प्रेन्टिसले उल्लेख गरे कि बालबालिकाले सत्य थाहा पाउँदाको प्रतिक्रिया प्रायः सकारात्मक बताए, जबकि उनीहरूका अभिभावकले आफू “केही दुःखी” भएको बताए। सान्ता क्लजको अन्त्य प्रायः बच्चाभन्दा ठूलालाई बढी भारी पर्छ।
यो दुःखले परम्परा हस्तान्तरण रोक्दैन। एक्सेटर सर्वेक्षणमा ७२ प्रतिशत अभिभावकले आफ्ना बालबालिकासँग सान्ता क्लजबारे कुरा गर्न र खेलमा सहभागी हुन पाउँदा खुसी भएको बताए। मिल्स र गोल्डस्टिनको अध्ययनमा ८७ देखि ९५ प्रतिशत वयस्कहरू आफ्नै बालबालिकासँग सान्ता क्लज मनाउन चाहन्थे, वा मनाइसकेका थिए। सन् २०१२ मा रोजेनग्रेनको टोलीले सोधेका अभिभावक आफैंले औसतमा ७.५ वर्षमा पत्याउन छोडेका थिए।
फ्रान्समा त यो परम्पराको आफ्नै संस्था छ। सन् १९६२ देखि फ्रान्सेली हुलाक सेवा La Poste ले सान्ता क्लजलाई लेखिएका पत्रको जवाफ दिँदै आएको छ, र पहिलो नमुना जवाफ मनोविश्लेषक फ्रान्सोआज डोल्तोले लेखेकी थिइन्। आज जिरोन्द क्षेत्रको लिबोर्नमा रहेको सान्ता क्लजको सचिवालयले हरेक वर्ष दस लाखभन्दा बढी बालबालिकाको पहिलो पत्राचारमा साथ दिन्छ। बुझिसकेको बच्चालाई लेख्न जारी राख्न केही रोक्दैन: हाम्रो सान्ता क्लजलाई पत्र पृष्ठले ठूला बालबालिकाका पत्र पनि स्वागत गर्छ।
स्रोतहरू
- मिल्स, गोल्डस्टिन र अन्य, “Debunking the Santa myth”, Developmental Psychology, २०२४ (अनलाइन २०२३)
- University of Texas at Dallas, “Yes, Virginia, About Santa…”: Expert Explores Shifts in Belief, २०२३
- University of Exeter, First international academic Santa survey, २०१८
- एन्डरसन र प्रेन्टिस, “Encounter with reality”, Child Psychiatry and Human Development, १९९४
- प्रेन्टिस, मानोसेभिट्ज र हब्स, “Imaginary figures of early childhood”, American Journal of Orthopsychiatry, १९७८
- स्टुल्मन र यू, “Children’s understanding of physical possibility constrains their belief in Santa Claus”, Cognitive Development, २०१५
- यू, जियाङ र रोजेनग्रेन, “Why Santa but not witches?”, Frontiers in Developmental Psychology, २०२५
- बोयल र म्याके, “A wonderful lie”, The Lancet Psychiatry, २०१६ (Neuroscience News मा प्रकाशित विज्ञप्ति)
- Bernard Quaritch, क्लोद लेभी-स्त्रोसको “Le Père Noël supplicié” को विवरण, Les Temps modernes, १९५२
- Groupe La Poste, Le Secrétariat du Père Noël rouvre ses portes, विज्ञप्ति, २०२५
