Бефана, Кристкинд, Тројцата мудреци: кој ги носи божиќните подароци низ светот?

Кој носи подароци и на кој датум?

Сезоната на подароци трае повеќе од еден месец, и секоја земја држи по едно парче од неа. Датумот речиси секогаш зависи од ликот: светецот доаѓа на денот на својот празник, Детето Исус на Бадник, Тројцата мудреци на Богојавление. Еве го календарот, од првиот до последниот гостин.

1. 5 дек.Синтерклас во Холандија (pakjesavond); Крампус излегува вечерта пред Свети Никола во Австрија и Баварија.
2. 6 дек.Свети Никола во Лорена, во источна Франција и во Белгија, а по него оди Père Fouettard.
3. 8 дек.Во Каталонија почнува хранењето на Тио де Надал.
4. 12 дек.Во Исланд првиот од тринаесетте Jólasveinar, Stekkjastaur, пристигнува во градот.
5. 24 дек.Кристкинд во јужна Германија и Австрија, Олентсеро во Баскија, Тио во Каталонија.
6. 25 дек.Дедо Мраз, Santa Claus, Father Christmas во англиското говорно подрачје и во Франција.
7. 1 јан.Дед Мороз во Русија за Нова година, Άγιος Βασίλης во Грција.
8. 6 јан.Бефана во Италија, Тројцата мудреци во Шпанија, Мексико и во голем дел од Латинска Америка.

Овие гости понекогаш се бореле за местото. Во Франција најпознатата епизода е од 23 декември 1951 година: пред катедралата Сен-Бенињ во Дижон свештенството запалило кукла на Дедо Мраз пред 250 деца, објаснувајќи дека Божиќ мора да остане „празник на годишнината од раѓањето на Спасителот“. Етнологот Клод Леви-Строс следната година напишал есеј за тоа, *Le Père Noël supplicié* („Мачениот Дедо Мраз“).

Свети Никола, Père Fouettard, Крампус: кој наградува, а кој казнува?

Во Лорена Свети Никола е заштитник на регионот од 1477 година. Неговата најпозната легенда раскажува дека воскреснал три деца што ги убил еден месар. На 6 декември тој по традиција носи портокал и медено колаче со својот лик, а децата му оставаат шеќер и морков за неговото магаре. Во Нанси големата поворка за Свети Никола го поврзува плоштадот Карно со плоштадот Станислас, а базиликата во Сен-Никола-де-Пор, на неколку километри, потсетува колку е стар неговиот култ во регионот.

Зад него оди Père Fouettard, „таткото со камшикот“. Тој нема своја легенда стара колку онаа на светецот: според Le Routard, тоа е „чиста измислица наменета да ги заплаши непослушните деца“. Во Холандија Синтерклас го придружува Зварте Пит, во германскиот дел на Швајцарија Samichlaus патува со магаре и придружник наречен Шмуцли, а во Германија се среќава Кнехт Рупрехт.

Најспектакуларниот од овие придружници е австриски и баварски. Крампус има рогови, темно крзно и заби, половина јарец половина демон, и ги камшикува лошите деца со брезови прачки. Неговото име веројатно доаѓа од германскиот збор *Krampen*, канџа. Излегува вечерта пред Свети Никола, *Krampusnacht*. Католичката црква ги забранила бучните прослави во негово име, а за време на Втората светска војна европските фашисти го осудувале како творба на социјалдемократите.

Ништо не помогнало. Денес во Австрија, Германија, Унгарија, Словенија и Чешка групи мажи облечени како ѓаволи трчаат по улиците и ги бркаат минувачите. Историчарот Питер Јелавич од Универзитетот Џонс Хопкинс гледа во него пагански лик накалемен на Божиќ. Празникот дури го преминал Атлантикот: градот Ипсиланти во Мичиген организира годишен бал на Крампус.

Кој е Кристкинд, Детето Исус што носи подароци?

Кристкинд, „Детето Христос“, носи подароци на 24 декември навечер во голем дел од јужна Германија, во Австрија и во германскиот дел на Швајцарија. И покрај името, ретко се прикажува како бебе: народниот обичај го претворил во ангелска фигура со руси кадрици, бел фустан и златен ореол, која честопати ја игра девојка.

Неговото потекло е спорно. Се појавил во протестантските краеви како алтернатива на Свети Никола, бидејќи реформацијата го отфрлала култот на светците. Некои го сметаат Мартин Лутер за негов творец, теза што Универзитетот во Хамбург ја оценува како недокажана. Сепак, се знае дека од 1531 година подароците во семејството на Лутер веќе биле поврзани со „светиот Христос“. Иронијата на историјата е што католичките краеви го прифатиле Кристкинд на почетокот на XIX век, особено во Баварија и Рајнската област.

Најпознатиот Кристкинд е оној од Нирнберг. Од 1969 година градот го избира на секои две години: кандидатките мора да имаат меѓу 16 и 19 години на денот на изборот. Во петокот пред првата недела од Адвентот, Кристкинд, со круна, кадрици и облечен во злато, го отвора Christkindlesmarkt од галеријата на Frauenkirche, рецитирајќи пролог што го напишал Фридрих Брегер во 1948 година. Во декември има повеќе од сто настапи. За 2025 и 2026 година се вика Нора Фалк.

Која е Бефана, италијанската вештерка од 6 јануари?

Во Италија ноќта меѓу 5 и 6 јануари ѝ припаѓа на Бефана. Нејзиното име е народно искривување на *Epifania*, Богојавление. Речникот Treccani ја опишува како многу грда, но добродушна старица, која ноќе слегува низ оџакот и ги полни чорапите на добрите деца со подароци и слатки. На лошите деца им остава парчиња јаглен. Денес тој јаглен често е поцрнет шеќер што се продава во слаткарниците.

Најраспространетата христијанска легенда ја става на патот на Тројцата мудреци. Мудреците ја прашуваат за патот до Детето Исус и ја повикуваат да тргне со нив; таа одбива, премногу зафатена со чистење. Потоа се премислува, тргнува да ги бара и никогаш не ги наоѓа. Оттогаш лета на својата метла, а многумина велат дека го измете подот пред да замине.

Ликот е постар од оваа приказна. Enciclopedia Italiana од 1930 година ја поврзува Бефана со предхристијански магиски традиции и опишува огнови што се палеле ноќта на Богојавление. Во тосканска Романија нејзината кукла ја возеле на кола до селскиот плоштад, а потоа ја палеле. Малото гратче Урбанија, во регионот Марке, важи за нејзина официјална резиденција и секоја година, меѓу 2 и 6 јануари, е домаќин на празник што привлекува од 30.000 до 50.000 луѓе.

Зошто Шпанците и Мексиканците ги добиваат подароците на 6 јануари?

Во шпанското говорно подрачје главните дарители се Reyes Magos, Тројцата мудреци. Богојавление, на 6 јануари, ја одбележува нивната посета на Детето Исус, и токму наутро тој ден децата ги откриваат подароците. Во Мексико многумина прво пишуваат писмо до Мудреците, некои го врзуваат за балон полн со хелиум, а вечерта пред тоа често се остава чевел покрај вратата.

На 5 јануари навечер Мудреците минуваат во поворка низ улиците. Поворката во Алкој, близу Аликанте, се одржува од 1885 година и е меѓу најстарите во Шпанија. Прогласена е за празник од национален туристички интерес. Нејзините кралски пажеви се качуваат по долги дрвени скали за да ги остават подароците директно на балконите и прозорците, а магаренца, *burretes*, ги носат поштенските сандачиња во кои децата ги пуштаат своите желби.

Шести јануари завршува со колач во облик на венец. Во Шпанија *roscón* крие фигурка што често претставува еден од Мудреците. Во Мексико *rosca de Reyes* крие мало Дете Исус: тој што ќе го најде мора да го однесе во црква или да го угости семејството на 2 февруари, на Сретение (Свеќница). Празникот на Мудреците така го продолжува Божиќ за цел месец.

Дед Мороз и Снегурочка: подароците за Нова година

Во Русија и во неколку земји од поранешниот Советски Сојуз подароците се даваат за Нова година. Ги носи Дед Мороз (Ded Moroz), „дедо Мраз“. Советската власт најпрвин се борела против него: во 1928 година е прогласен за „сојузник на попот и кулакот“. Во 1935 година, кога новогодишните прослави повторно се дозволени, тој се враќа, а неговата официјална резиденција во 1998 година е утврдена во Велики Устјуг, во Вологодската област.

Тој никогаш не патува сам. Снегурочка (Snegurochka), Снежната девојка, облечена во долг сино-сребрен фустан и со крзнена капа или кокошник во облик на снегулка, му помага да ги дели пакетите. Таа доаѓа од бајка што драматургот Александар Островски ја поставил на сцена во 1873 година, со сценска музика од Чајковски, а Римски-Корсаков потоа ја претворил во опера. Од советското оживување на Нова година, во средината на 1930-тите, таа се претставува како негова внука.

И Грција има свој новогодишен гостин, Άγιος Βασίλης, Свети Василиј, епископ на Кесарија во IV век, чиј празник паѓа на 1 јануари. Таа вечер семејствата ја делат *vasilopita*, колач во кој пред печењето се става паричка: тој што ќе ја најде ќе има среќа цела година.

Тио де Надал и Олентсеро: подароците од Каталонија и Баскија

Во Каталонија подароците излегуваат од трупец. Тио де Надал е дебел, често чворест труп, што се поставува дома неколку дена пред Божиќ. Од 8 декември, празникот на Безгрешното зачнување, децата го хранат секој ден, некогаш со леб, пченка, рогач или струготини, и го покриваат со мало ќебе за да не му биде студено. На Бадник удираат по него со стапови пеејќи песничка, а потоа го кренуваат ќебето: Тио „направил“ слатки и подароци. Ако не биле добри, може да остави само јаглен.

Првично Тио бил трупецот што се палел во огништето на Божиќната ноќ, во Каталонија како и на Мајорка. Обичајот малку се повлекол во градовите, но останува жив и оживува во многу општини, а градот Барселона и понатаму го претставува меѓу своите божиќни традиции.

Во Баскија гостинот на 24 декември се вика Олентсеро. Тој е јагленар: според легендата, работел во планината кога дознал за раѓањето на Христос и слегол да ја објави веста. И тој најпрвин бил божиќен трупец, чија пепел се посипувала пред куќата за да ја заштити. Во XX век почнал да им носи подароци на децата. На 24-ти навечер хорови минуваат низ улиците пеејќи ја неговата приказна, а го придружува Мари Доминги, лик на природата и на зимската краткоденица.

Јоулупуки и Jólasveinar: гостите од далечниот Север

Во Финска Јоулупуки, „божиќниот јарец“, е наследник на обичај во кој маж облечен како јарец минувал низ куќите и ги добивал остатоците од празничната трпеза. Ликот ги изгубил роговите и добил бела брада, но го задржал името, а од една емисија на финското радио од 1927 година се вели дека живее на Корватунтури, во Лапонија. Појужно, во Норвешка, Данска и Шведска, домашниот елф од фармата, *nisse* или *tomte*, станал носител на подароци. По традиција му се остава чинија каша со парче путер, или ориз со млеко во Норвешка.

Исланд се определил за количина. Jólasveinar, тринаесетте божиќни момци, пристигнуваат еден по еден, секој по една ноќ, од 12 до 24 декември. Нивните имиња ги кажуваат нивните навики: Stekkjastaur, „простакот од трлото“, оди прв, потоа доаѓаат Þvörusleikir, лижачот на лажици, Hurðaskellir, тропачот на врати, Skyrgámur, лакомецот за скир, Gluggagægir, шпионот на прозорците, и најпосле Kertasníkir, „молителот за свеќи“, на 24-ти. Од 11 до 24 декември децата оставаат чевел на рабникот на прозорецот: во него се појавува мал подарок, или компир ако направиле пакости. Сезоната завршува на 6 јануари со Þrettándinn.

Jólasveinar имаат семејство што не е за препорака. Овие тринаесет браќа наводно живеат во планината со својата мајка, Грила, страшна чудовишна жена, и нејзиниот маж, Лепалуди, голем тромав човек. Божиќната мачка, огромна и со светкави очи, шета низ планините на Божиќната ноќ и ги лови оние што не добиле нова облека. Самите момци се доволно пристојни за да се појават во Националниот музеј на Исланд во Рејкјавик: во декември 2025 година доаѓале таму еден по еден, секој ден од 12 до 24-ти, во салата за деца и семејства.