Trẻ em thôi tin có Ông già Noel từ mấy tuổi? Các nghiên cứu thực sự nói gì

Trẻ em thôi tin có Ông già Noel từ mấy tuổi?

Câu trả lời ngắn gọn: trung bình khoảng 8 tuổi. Nghiên cứu mới nhất, đăng trực tuyến ngày 13 tháng 11 năm 2023 bởi Candice Mills (Đại học Texas tại Dallas) và Thalia Goldstein (Đại học George Mason), đã hỏi 48 trẻ từ 6 đến 15 tuổi không còn tin vào Ông già Noel, 44 phụ huynh của các em, rồi 383 người lớn được mời nhớ lại. Ở cả hai nhóm, độ tuổi trung bình thôi tin xoay quanh 8 tuổi, “với mức chênh lệch đáng kể”, các tác giả lưu ý.

Đại học Exeter ở Vương quốc Anh cũng đi đến con số ấy. Tháng 12 năm 2018, nhà tâm lý học Christopher Boyle công bố kết quả sơ bộ của cuộc “Santa survey”, dựa trên 1.200 câu trả lời từ khắp thế giới, chủ yếu của người lớn. Độ tuổi trung bình: 8 tuổi. Số liệu theo từng nơi rất đáng chú ý: 8,03 tuổi ở Anh, 8,58 tuổi ở Scotland.

Các nghiên cứu cũ hơn đặt mốc sớm hơn một chút. Năm 1994, C. J. Anderson và Norman Prentice ở Đại học Texas tại Austin đã phỏng vấn 52 trẻ đã thôi tin: phần lớn các em tự mình phát hiện ra sự thật, lúc 7 tuổi. Khoảng chênh một năm có lẽ đến từ mẫu khảo sát, vốn nhỏ và toàn ở Mỹ, hơn là từ sự thay đổi của thời đại.

1. 1978Prentice, Manosevitz và Hubbs (American Journal of Orthopsychiatry): niềm tin vào Ông già Noel, Thỏ Phục sinh và Tiên Răng thay đổi theo tuổi và theo mức độ khuyến khích của cha mẹ.
2. 1994Anderson và Prentice hỏi 52 trẻ ở Texas: các em phát hiện sự thật vào khoảng 7 tuổi, thường là tự mình.
3. 2015Shtulman và Yoo (Occidental College) liên hệ sự hoài nghi với khả năng hiểu điều gì là khả thi về mặt vật lý, ở 47 trẻ từ 3 đến 9 tuổi.
4. 2018Đại học Exeter: 1.200 câu trả lời, độ tuổi trung bình 8 tuổi.
5. 2023Mills và Goldstein (Developmental Psychology): độ tuổi trung bình khoảng 8 tuổi, ở cả trẻ em lẫn người lớn được hỏi.

Trẻ em phát hiện Ông già Noel không có thật bằng cách nào?

Có hai con đường chính, và chúng thường giao nhau. Con đường thứ nhất đến từ người khác: một bạn cùng giờ ra chơi, một người anh, một câu chuyện của người lớn nghe được sau cánh cửa. Trong nghiên cứu của Mills và Goldstein, phần lớn người tham gia kể đến kiểu lời kể này trong số những lý do khiến họ thay đổi. Con đường thứ hai đến từ quan sát và suy luận: một nhãn cửa hàng còn sót trên gói quà, nét chữ quen thuộc trên tấm thiệp đính kèm, một phép tính về số nhà phải ghé trong một đêm.

Hai hướng này không mâu thuẫn nhau. Năm 1994, phần lớn trẻ được Anderson và Prentice phỏng vấn cho biết các em tự mình tìm ra. Hai mươi năm sau, Andrew Shtulman, nhà tâm lý học ở Occidental College tại Los Angeles, kết luận rằng hầu hết trẻ em có lẽ thôi tin nhờ sự kết hợp của cả hai: một mối nghi dần chín muồi, rồi một câu nói nghe được khiến mọi thứ ngã ngũ.

Vai trò của suy luận vật lý

Shtulman và đồng nghiệp Rachel Yoo đề nghị 47 trẻ từ 3 đến 9 tuổi viết một lá thư gửi Ông già Noel kèm các câu hỏi, rồi giải thích ông làm thế nào. Họ cũng yêu cầu các em đánh giá những sự việc có thể hay không thể xảy ra, không liên quan đến Giáng sinh. Kết quả: những em phân biệt tốt nhất điều có thể với điều không thể cũng chính là những em đặt câu hỏi về tính khả thi trong các kỳ tích của Ông già Noel, đồng thời vẫn đưa ra những lời giải thích tạm thời.

Các tác giả nhắc lại ba kỳ tích thách thức nhất đối với vật lý theo cách trẻ em hiểu: ghé thăm mọi đứa trẻ trên thế giới chỉ trong một đêm, chui vào qua một ống khói hẹp, bay trên chiếc xe trượt bằng gỗ. Khi con bạn hỏi Ông già Noel làm sao chui qua ống khói của lò sưởi, con không hề phá đám. Con đang suy luận.

Dấu hiệu nào cho thấy con bạn bắt đầu hoài nghi?

Các nhà nghiên cứu chưa lập ra một danh sách “dấu hiệu” chính thức, nhưng quy trình của họ cho thấy điều gì thay đổi. Trong lá thư ở nghiên cứu của Shtulman, những em lớn trước không còn chỉ xin một món đồ chơi: các em đặt câu hỏi kiểm chứng, về lộ trình, về kích thước túi quà, về cách vào một ngôi nhà không có ống khói.

• Những câu hỏi về hậu cần: bao nhiêu con tuần lộc, bao nhiêu ngôi nhà, làm sao với một căn hộ ở tầng mười.
• Những phép so sánh: tại sao Ông già Noel ở trung tâm thương mại lại không có bộ râu giống ông ở trường.
• Những phép thử kín đáo: một lá thư giữ bí mật để xem câu trả lời có khớp không, một câu hỏi bẫy về giấy gói quà.
• Một câu hỏi thẳng thắn, thường hỏi riêng khi chỉ có hai người: “Nói thật cho con biết đi.”

Có một điều khiến nhiều cha mẹ ngạc nhiên: một đứa trẻ hoài nghi chưa chắc đã nói ra. Trong khảo sát của Exeter, 65% người trả lời kể rằng họ vẫn tiếp tục nhập vai dù đã biết. Khảo sát không cho biết lý do. Nhưng một đứa trẻ ít hỏi hơn vào tháng Mười Hai chưa chắc là một đứa trẻ tin nhiều hơn.

Vẫn tin có Ông già Noel lúc 10, 12 hay 15 tuổi có bình thường không?

Các nghiên cứu không đưa ra tỷ lệ trẻ vẫn còn tin lúc 10 hay 12 tuổi, và chúng tôi sẽ không bịa ra con số nào. Tuy vậy, chúng cho biết hai điều hữu ích. Thứ nhất, mức chênh lệch rất lớn: mẫu của Mills và Goldstein có cả những trẻ đến 15 tuổi, và các tác giả nhấn mạnh độ chênh quanh mức trung bình. Thứ hai, niềm tin kéo dài bao lâu một phần phụ thuộc vào gia đình.

Ngay từ năm 1978, nhóm của Norman Prentice đã ghi nhận rằng niềm tin vào Ông già Noel thay đổi theo tuổi của trẻ và theo mức độ khuyến khích của cha mẹ, nhưng không gắn với các chỉ số khác về sở thích tưởng tượng của trẻ. Nói cách khác, một đứa trẻ 10 tuổi vẫn còn tin không phải là đứa trẻ “trên mây”: em thường sống trong một gia đình gìn giữ truyền thống với niềm tin chắc chắn.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên Frontiers in Developmental Psychology của nhóm Karl Rosengren cũng đi theo hướng đó. Trong 486 phụ huynh Mỹ được hỏi vào tháng 9 năm 2024, 85% khuyến khích niềm tin vào Ông già Noel, và các tác giả ghi nhận những phụ huynh này sẵn lòng khuyến khích hơn ở những trẻ lớn tuổi hơn.

Còn lúc 12 hay 15 tuổi thì sao?

Qua tuổi 11 hay 12, câu hỏi hiếm khi còn đặt ra theo cách này. Một thiếu niên “tin” thường đang đóng một vai mà em yêu thích, như 65% người trả lời ở Exeter từng giả vờ đã cho thấy. Nếu bạn thật sự băn khoăn, nguồn tốt nhất vẫn là chính con bạn: hãy hỏi con nghĩ gì, không gài bẫy, và lắng nghe câu trả lời.

Tin vào Ông già Noel tốt hay xấu cho trẻ em?

Cuộc tranh luận đã có từ lâu và có những người bênh vực nghiêm túc. Tháng 11 năm 2016, Christopher Boyle (Đại học Exeter) và Kathy McKay (Đại học New England, Úc) đăng trên The Lancet Psychiatry một bài viết mang tên “A wonderful lie”. Mối lo của họ: lòng tin của trẻ vào cha mẹ bị sứt mẻ vì lời nói dối này. Chính các tác giả cũng thừa nhận rằng đôi khi một lời nói dối có thể là đúng đắn, chẳng hạn để an ủi một đứa trẻ khi thú cưng qua đời.

Dữ liệu thu thập từ đó đến nay làm dịu bớt mối lo này. Trong khảo sát của Exeter năm 2018, 56% người trả lời cho biết lòng tin của họ vào người lớn không bị ảnh hưởng, so với 30% nói điều ngược lại. Một phần ba nhớ mình từng buồn bã, 15% cảm thấy bị phản bội, 10% thấy tức giận. Nghiên cứu của Mills và Goldstein không ghi nhận “sự sụt giảm nghiêm trọng về lòng tin” vào cha mẹ, và chưa đến một phần ba người tham gia mô tả những cảm xúc tiêu cực kéo dài hơn hai tuần.

Về lợi ích, cần thận trọng. Cha mẹ tin là có: trong nghiên cứu của Rosengren và đồng nghiệp, 82% trong số 39 phụ huynh được hỏi năm 2012 thấy có lợi khi khuyến khích những niềm tin này, và năm 2024 các lý do được nêu nhiều nhất là “một phần bình thường của tuổi thơ” (77,6%) và niềm vui (70,8%). Về hành vi, khảo sát của Exeter cho kết quả lưng chừng: 34% người lớn nghĩ rằng niềm tin ấy khiến họ ngoan hơn, 47% thì không.

Điều mà nghiên cứu cho thấy rõ nhất liên quan đến cách làm, chứ không phải nguyên tắc. Ở nghiên cứu của Mills và Goldstein, việc cha mẹ cổ vũ truyền thuyết quá nhiệt tình gắn với nhiều cảm xúc tiêu cực hơn vào lúc phát hiện sự thật. Những người lớn chỉ còn giữ ký ức tiêu cực đã biết sự thật muộn hơn, đột ngột hơn, và thường là qua người khác. Chúng tôi trình bày chi tiết cách làm trong hướng dẫn nói sự thật với con.

Còn cha mẹ, họ trải qua lúc niềm tin kết thúc thế nào?

Đây là một trong những kết quả nhất quán nhất, và cũng cảm động nhất. Năm 1994, Anderson và Prentice ghi nhận rằng trẻ em mô tả phản ứng khá tích cực khi phát hiện sự thật, trong khi cha mẹ các em lại thấy “khá buồn”. Sự kết thúc của Ông già Noel thường đè nặng lên người lớn hơn là lên trẻ.

Nỗi buồn ấy không ngăn cản việc truyền lại. Trong khảo sát của Exeter, 72% phụ huynh cho biết họ vui khi kể với con về Ông già Noel và cùng nhập vai. Ở nghiên cứu của Mills và Goldstein, từ 87% đến 95% người lớn muốn cùng con mình đón Ông già Noel, hoặc đã làm như vậy. Những phụ huynh được nhóm Rosengren hỏi năm 2012 thì chính họ đã thôi tin trung bình lúc 7,5 tuổi.

Ở Pháp, truyền thống này thậm chí có cả một thiết chế riêng. Từ năm 1962, Bưu điện Pháp (La Poste) trả lời những lá thư gửi Ông già Noel, và chính nhà phân tâm học Françoise Dolto đã soạn thư trả lời mẫu đầu tiên. Ngày nay, Văn phòng Thư ký của Ông già Noel ở Libourne, vùng Gironde, mỗi năm đồng hành cùng hơn một triệu trẻ em trong những lá thư đầu đời. Không có gì ngăn một đứa trẻ đã hiểu chuyện tiếp tục viết thư: trang thư gửi Ông già Noel của chúng tôi cũng đón nhận thư của các bạn lớn.