ყოველ დეკემბერს ოჯახურ ვახშმებზე ერთი და იგივე კითხვა ბრუნდება: სიკეთეს ვუკეთებთ ბავშვს, როცა ვეუბნებით, რომ თოვლის ბაბუა არსებობს, თუ ვატყუებთ? ზოგი ამაში წარმოსახვის სკოლას ხედავს, ზოგი კი ზრდასრულების მიერ ორგანიზებულ მოტყუებას. ორივე ბანაკი სიამოვნებით იმოწმებს „კვლევებს“.
ეს კვლევები არსებობს, მაგრამ ყოველთვის იმას არ ამბობენ, რასაც მათ მიაწერენ. ეს გზამკვლევი იმას აჯამებს, რაც ფსიქოლოგებმა რეალურად გაზომეს, ენჯელინ ლილარდის 2013 წლის მიმოხილვიდან თამაშზე „თითქოს“ ჟაკლინ ვულის ექსპერიმენტებამდე იმის შესახებ, როგორ წყვეტენ ბავშვები, რა არის რეალური. რწმენის დასრულების ასაკისა და მშობლებისადმი ნდობის ციფრებისთვის იხილეთ ჩვენი სტატია რა ასაკში წყვეტენ ბავშვები რწმენას.
რისი თქმა შეუძლია კვლევას თოვლის ბაბუაზე?
დავიწყოთ გულწრფელი შეზღუდვით: არცერთ კვლევას ოცი წლის განმავლობაში არ უკვლევია ბავშვები, რომლებსაც თოვლის ბაბუა სჯეროდათ, და სხვები, რომლებსაც არასდროს სჯეროდათ, რათა მათი ჯანმრთელობა, წარმატება ან მშობლებისადმი ნდობა შეედარებინა. ასეთი ექსპერიმენტის ჩატარება თითქმის შეუძლებელიც კი იქნებოდა, რადგან ოჯახის ტრადიციებს წილისყრით არ ირჩევენ.
მკვლევრებმა პრობლემის ნაწილები შეისწავლეს. როგორ ასხვავებენ 4-დან 8 წლამდე ბავშვები რეალურს წარმოსახვითისგან? ეხმარება თუ არა მათ თამაში „თითქოს“ მსჯელობაში? წარმოსახვითი მეგობრები იზოლაციის ნიშანია? და რას გრძნობენ, როცა სიმართლეს აღმოაჩენენ? ამ უკანასკნელ საკითხზე კენდის მილსისა და ტალია გოლდშტაინის 2023 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ მშობლების მიმართ ნდობის „მკვეთრი დაკარგვა“ ვერ აღმოაჩინა.
თოვლის ბაბუა ამ ყველაფრის გზაჯვარედინზე დგას. ეს არის ამბავი, რომელსაც სანდო ზრდასრულები ყვებიან, მატერიალური მტკიცებულებებით გამყარებული (ცარიელი რძის ჭიქა, საჩუქრები ნაძვის ხის ქვეშ), და რომელსაც ბავშვი თითქმის ყოველთვის თავად შლის, საშუალოდ 8 წლისთვის. კვლევის თითოეული ნაწილი ამ გამოცდილების ერთ მხარეს ნათელს ჰფენს.
ავითარებს თუ არა თოვლის ბაბუას რწმენა წარმოსახვას?
ეს ყველაზე გავრცელებული არგუმენტია და ახლოდან განხილვას იმსახურებს. 2013 წელს ენჯელინ ლილარდმა და ვირჯინიის უნივერსიტეტის ხუთმა კოლეგამ ჟურნალ Psychological Bulletin-ში ათეულობით კვლევა მიმოიხილეს თამაშზე „თითქოს“. მათი დასკვნა მოულოდნელია: არსებული მონაცემები „ძლიერ მიზეზობრივ მტკიცებებს არ ადასტურებს“ ამ თამაშის უნიკალური მნიშვნელობის შესახებ განვითარებისთვის და საჭიროა მეტი და უკეთესი ხარისხის კვლევა.
ავტორები არ ამბობენ, რომ წარმოსახვითი თამაში უსარგებლოა. ისინი სამ ჰიპოთეზას განასხვავებენ: თამაში „თითქოს“ შეიძლება შეუცვლელი იყოს, ან იგივე პროგრესისკენ მიმავალი ერთ-ერთი გზა, ან განვითარებას ახლდეს თან, ისე რომ არ იწვევდეს მას. მსჯელობისთვის მეორე ჰიპოთეზა „აშკარად დასტურდება“: „თითქოს“ თამაში ეხმარება, მაგრამ სხვა აქტივობებიც ეხმარება.
სერიოზული კვალი: „რა მოხდებოდა, რომ…“
2012 წელს კალიფორნიის უნივერსიტეტში, ბერკლიში, დაფნა ბუხსბაუმმა და ელისონ გოპნიკმა 3 და 4 წლის 52 ბავშვს „დაბადების დღის მანქანა“ აჩვენეს, რომელიც „გილოცავ დაბადების დღეს“-ს უკრავდა, როცა მასზე „ზანდოდ“ წოდებულ საგანს დებდნენ. ბავშვები, რომლებიც „თითქოს“ თამაშში უბრალო ყუთითა და ორი კუბით მანქანის წესს იცავდნენ, უკეთ პასუხობდნენ კითხვებსაც, როგორიცაა „რა მოხდებოდა, ეს ზანდო რომ არ ყოფილიყო?“. კავშირი ასაკისა და აღმასრულებელი ფუნქციების გათვალისწინების შემდეგაც ძალაში რჩებოდა.
2016 წელს რეიჩელ ტიბოდომ და მისმა კოლეგებმა 3-დან 5 წლამდე ბავშვები შემთხვევითად გაანაწილეს მართულ წარმოსახვით თამაშზე (მაგალითად, მოგზაურობა მთვარეზე), არაწარმოსახვით თამაშზე (სიმღერები, მბრუნავი ბურთი) და ჩვეულებრივ კლასზე, დღეში 15 წუთით ხუთი კვირის განმავლობაში. წარმოსახვითმა ჯგუფმა სამუშაო მეხსიერებაში პროგრესი აჩვენა არაწარმოსახვითი თამაშის ჯგუფთან შედარებით, მაგრამ არა მკაფიოდ ჩვეულებრივ კლასთან შედარებით, ხოლო ინჰიბიციაში არაფერი შეცვლილა.
ხდის თუ არა თოვლის ბაბუას რწმენა ბავშვებს მიამიტებს?
1995 წელს ბიოლოგი რიჩარდ დოკინზი ერთ ესეში ამტკიცებდა, რომ ბავშვები ბუნებით მიამიტები არიან, მზად არიან თითქმის ყველაფერი დაიჯერონ, და რომ ამ მიამიტობას ევოლუციაში უპირატესობაც კი ჰქონდა. ჟაკლინ ვული, ოსტინის ტეხასის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის პროფესორი, თავისი კარიერის დიდი ნაწილი ამ იდეის შემოწმებას მოანდომა. მისი შედეგები მას ეწინააღმდეგება.
მის ლაბორატორიაში ბავშვები წარმოუდგენელი ცხოველების შესახებ ისმენდნენ. მათ უფრო სჯეროდათ, როცა ცხოველის არსებობას ზოოპარკის მომვლელი ამტკიცებდა, ვიდრე როცა ამას მზარეული ამბობდა. უკვე 4 წლიდან ისინი გამოგონილ ცხოველს, „სურნიტს“, უფრო რეალურად მიიჩნევდნენ, როცა ის სამეცნიერო კონტექსტში წარმოადგინეს, ვიდრე ზღაპარში. ასე რომ, ბავშვები აწონ-დაწონიან, ვინ ლაპარაკობს და რა ჩარჩოში.
თოვლის ბაბუას შემთხვევაში ყველა სიგნალი ერთი მიმართულებით მიდის. ამას ამტკიცებენ ზრდასრულები, რომლებსაც ბავშვი ყველაზე მეტად ენდობა, ტელევიზია ადასტურებს, 25 დეკემბრის დილით კი რძის ჭიქა ცარიელია, ორცხობილები ნახევრად შეჭმული. ვული აღნიშნავს, რომ მისი კვლევების 5 წლის ბავშვების 83 % ფიქრობს, რომ თოვლის ბაბუა რეალურია. ამდენი მტკიცებულების პირობებში, წერს ის, ურწმუნოება იქნებოდა ირაციონალური.
თოვლის ბაბუას რწმენით ბავშვები სინამდვილეში სამეცნიერო მსჯელობის უნარებს ავარჯიშებენ.
იგივე ლოგიკა ხსნის რწმენის დასასრულსაც. 2009 წელს ანსლი ტალოსმა და ვულიმ აჩვენეს, რომ 6 წლის ბავშვებს შეუძლიათ კვალს დაეყრდნონ, რათა უცნობი ცხოველი რეალურად მიიჩნიონ, და კვალის არარსებობა გაურკვევლობად აღიქვან, რასაც 4 წლისები ჯერ საიმედოდ ვერ აკეთებენ. ბავშვი, რომელიც საბოლოოდ ითვლის, რამდენი საკვამური უნდა მოინახულოს ერთ ღამეში, ზუსტად იმ იარაღს იყენებს, რომელიც რწმენის დროს გალესა.
ბავშვი, რომელსაც ჯერ კიდევ სჯერა თოვლის ბაბუა, ზედმეტად მეოცნებეა?
ბევრ მშობელს ეშინია, რომ 8 ან 9 წლის ბავშვი, რომელსაც ჯერ კიდევ სჯერა, „თავის ბუშტში ცხოვრობს“. წარმოსახვით მეგობრებზე კვლევა გვიბიძგებს, ეს ფარდობითად შევაფასოთ. 2004 წელს მარჯორი ტეილორმა (ორეგონის უნივერსიტეტი) და სტეფანი კარლსონმა (ვაშინგტონის უნივერსიტეტი) 100 ბავშვს ადევნეს თვალი, რომლებიც 3 ან 4 წლისები გაიცნეს და სამი წლის შემდეგ ხელახლა ნახეს. 7 წლისთვის 65 %-ს რაღაც მომენტში წარმოსახვითი მეგობარი ჰყოლია.
ეს მეგობრები მხოლოდ პატარების პრივილეგია არ იყო: სასკოლო ასაკის ბავშვების 31 % კვლევის დროს ერთ-ერთ მათგანთან თამაშობდა, სკოლამდელ ასაკში კი 28 %. თითქმის 27 % აღწერდა მეგობარს, რომლის შესახებაც მშობლებმა არაფერი იცოდნენ. კარლსონი აჯამებდა: წარმოსახვითი მეგობრის ყოლა სკოლის ასაკის ბავშვისთვის ნორმალურია და ყველა ტიპის პიროვნებაში გვხვდება.
კვლევამ იმის საპირისპიროც კი აღმოაჩინა, რისიც გვეშინია. ბავშვებს, რომლებიც სხვა პერსონაჟის როლში თითქმის არასდროს შედიოდნენ, სხვების ემოციების გაგებაში უფრო დაბალი ქულები ჰქონდათ. წარმოსახვითი თამაში, კარლსონის თქმით, საშუალებას იძლევა, სოციალურ სიტუაციებში, მაგალითად კონფლიქტებში, დიდი რისკის გარეშე ივარჯიშო.
თოვლის ბაბუას რწმენის შენარჩუნება ბავშვის მოტყუებაა?
ეს ეთიკური დებატის გულია. 2016 წლის ნოემბერში ფსიქოლოგმა კრისტოფერ ბოილმა (ექსეტერის უნივერსიტეტი) და მკვლევარმა კეთი მაკეიმ (ახალი ინგლისის უნივერსიტეტი, ავსტრალია) ჟურნალ The Lancet Psychiatry-ში გამოაქვეყნეს მოკლე ესე სათაურით „A wonderful lie“, ანუ „მშვენიერი ტყუილი“. მათი არგუმენტი: ყველა ბავშვი საბოლოოდ აღმოაჩენს, რომ წლების განმავლობაში ატყუებდნენ, და შეიძლება დაფიქრდეს, რა ფასი აქვს ზრდასრულების სხვა სიტყვებს.
ბავშვებისთვის ასეთი მითების დაჯერებინების მორალურობა კითხვის ნიშნის ქვეშ უნდა დადგეს.
ეს მოსაზრების ტექსტია და არა კვლევა, და ორივე ავტორი აღიარებს, რომ ბავშვის მოტყუება ზოგჯერ შეიძლება გამართლებული იყოს, მაგალითად, შინაური ცხოველის სიკვდილისას მის დასამშვიდებლად. ვული მათ პასუხობს, რომ არცერთი მონაცემი არ აჩვენებს, რომ რწმენა და შემდეგ აღმოჩენა მშობლებისადმი ნდობას მნიშვნელოვნად ლახავს. მას შემდეგ ჩატარებული გამოკითხვები, რომლებიც დეტალურად აღწერილია ჩვენს სტატიაში რწმენის დასრულების ასაკზე, უფრო მის მხარეს არის.
არსებობს საკითხის სხვაგვარად დანახვის გზაც. 1952 წელს, ესეში „წამებული თოვლის ბაბუა“, კლოდ ლევი-სტროსი აღნიშნავდა, რომ ზრდასრულებს თოვლის ბაბუა არ სჯერათ, მაგრამ ბავშვებს მის რწმენაში ამხნევებენ, და ამაში ერთგვარ საერთო რიტუალს ხედავდა და არა ჩვეულებრივ მოტყუებას. ბევრი ოჯახი ამას ასე განიცდის: თამაშად, რომლის კულისებსაც ბავშვი ერთ დღეს აღმოაჩენს და რომელშიც ხშირად მონაწილეობას აგრძელებს.
გამოვიყენოთ თუ არა თოვლის ბაბუა იმისთვის, რომ ბავშვი კარგად მოიქცეს?
„თუ კარგად არ მოიქცევი, თოვლის ბაბუა არ მოვა.“ ეს ფრაზა იმდენად ძველია, რომ სიმღერებშიც გვხვდება, 1934 წლის „Santa Claus Is Comin’ to Town“-იდან მამა ფუეტარამდე, რომელიც საფრანგეთის ლოთარინგიაში წმინდა ნიკოლოზს ახლავს. მიუხედავად ამისა, არცერთ ექსპერიმენტულ კვლევას არ გაუზომავს, ხდის თუ არა ეს მუქარა ბავშვებს რეალურად უფრო დამჯერებს და რამდენი ხნით.
თავად მშობლები ამ არგუმენტს წინ არ წამოსწევენ. კარლ როზენგრენის გუნდის მიერ 486 ამერიკელ მშობელს შორის ჩატარებულ და 2025 წელს გამოქვეყნებულ გამოკითხვაში თოვლის ბაბუას რწმენის წახალისების ყველაზე ხშირი მიზეზები იყო ის, რომ ეს „ბავშვობის ნორმალური ნაწილია“ და რომ სახალისოა. „პროსოციალური ქცევა“ ბევრად უკან იყო, გამოკითხული მშობლების დაახლოებით 12 % ასახელებდა.
ბოილი და მაკეი, თავის მხრივ, აღნიშნავდნენ, რომ ჩრდილოეთ პოლუსის სააგენტოს, რომელიც ბავშვებს კარგებად და ცუდებად ყოფს, ზრდასრულის თვალით რაღაც შემაშფოთებელი აქვს. ეს საყვედური უპირველესად თოვლის ბაბუას მეთვალყურედ გამოყენებას ეხება. იგივე დებატი ახლავს თაროს ელფს, რომელსაც ჩვენ გზამკვლევს მშობლებისთვის ვუძღვნით.
- კარგი ბავშვების სია თამაშისთვის შემოინახეთ, დეკემბერში ყოველდღიურ მუქარად ნუ აქცევთ.
- შვილს პირდაპირ ესაუბრეთ იმაზე, რას ელით, ჯადოსნური შუამავლის გარეშე.
- გამოიყენეთ ჩვენი კარგი ბავშვების დეტექტორი როგორც საერთო სიცილის მომენტი და არა როგორც ვერდიქტი.
და ოჯახები, რომლებიც თოვლის ბაბუას არ აღნიშნავენ?
ასეთი ოჯახები არსებობს და თავიანთი მიზეზები აქვთ. როზენგრენის გუნდის 2025 წლის გამოკითხვაში მშობლების 85 % თოვლის ბაბუას რწმენას ახალისებდა. მათ შორის, ვინც ამას არ აკეთებდა, ყველაზე ხშირად დასახელებული მიზეზები იყო ტყუილზე უარი, შემდეგ რელიგია, შემდეგ კი აზრი, რომ არ უნდა ხელი შეუწყო იმას, რაც რეალური არ არის. ერთი მშობელი, რომელიც იმავე გუნდმა გამოკითხა, უბრალოდ ამბობდა: „არ გვინდა მისი მოტყუება.“
რელიგიურ მოტივს საფრანგეთში ხანგრძლივი ისტორია აქვს. 1951 წლის 23 დეკემბერს დიჟონის წმინდა ბენინის ტაძრის წინ, ბავშვების თვალწინ, თოვლის ბაბუას ფიტული დაწვეს: სასულიერო პირების ნაწილი მას შობის „გაწარმართებას“ აბრალებდა. სწორედ ეს ეპიზოდი გააანალიზა ლევი-სტროსმა მომდევნო წელს.
კვლევაში არაფერი იძლევა იმის თქმის საფუძველს, რომ თოვლის ბაბუას გარეშე გაზრდილი ბავშვი ნაკლებად წარმოსახვითი იქნება. ლილარდის მიმოხილვა შეგვახსენებს, რომ თამაში „თითქოს“ მხოლოდ ერთ-ერთი გზაა, და ამ ოჯახებს სხვა გზებიც აქვთ: ზღაპრები, გადაცმა, წმინდა ნიკოლოზი 6 დეკემბერს, ბაგა და მისი ფიგურები. დელიკატური საკითხი სხვაგანაა, სკოლაში.
როგორ ვაცოცხლოთ თოვლის ბაბუა ჯანსაღად?
თუ კვლევა „საჭიროა თუ არა“-ს ვერ წყვეტს, „როგორ“-ს ბევრად ნათელს ჰფენს. მილსისა და გოლდშტაინის კვლევამ აღმოაჩინა, რომ მშობლების მიერ მითის ძალიან დაჟინებული პოპულარიზაცია აღმოჩენის მომენტში მეტ უარყოფით ემოციასთან ერთად გვხვდებოდა. რწმენა უკეთ განიცდება, როცა ბავშვი საკუთარ მსჯელობას თავად მართავს.
- კითხვები ღიად დატოვეთ: „შენ თვითონ რას ფიქრობ?“ პატივს სცემს გაღვიძებულ გამომძიებელს, როგორც ამას ვულის ნაშრომები აჩვენებს.
- მოერიდეთ ყალბი მტკიცებულებების გადაჭარბებას: ჩექმების კვალი ჭვარტლში, ყალბი ზარები, სულ უფრო რთული დადგმები, როცა ბავშვს ეჭვი ეპარება.
- დაეყრდენით იმას, რაც აღმოჩენის შემდეგაც ჭეშმარიტი რჩება: წერილი თოვლის ბაბუას, მისი მარშრუტის თვალთვალი ჩვენი Santa Tracker-ით, ყოველ დილით ადვენტის კალენდრის გახსნა.
- თოვლის ბაბუა გულუხვობის მხარეს დატოვეთ და არა მეთვალყურეობისა.
- მოემზადეთ მომავლისთვის: ჩვენი გზამკვლევი როგორ ვუთხრათ სიმართლე თოვლის ბაბუაზე ასაკის მიხედვით ფრაზებს გთავაზობთ.
როცა კითხვა საბოლოოდ დაისმება, საქმე უკვე გაკეთებულია. ბავშვი, რომელსაც ფიქრისკენ უბიძგებდნენ და არა მორჩილებისკენ, სიმართლეს ამოხსნილ გამოცანად აღმოაჩენს. მილსისა და გოლდშტაინის მიერ გამოკითხული ზრდასრულების 87 %-დან 95 %-მდე სურდა ტრადიციის საკუთარი შვილებისთვის გადაცემა: უმეტესობისთვის მოგონება კარგი დარჩა.
წყაროები
- Lillard et al., „The impact of pretend play on children’s development: A review of the evidence“, Psychological Bulletin, 2013
- Buchsbaum, Bridgers, Skolnick Weisberg და Gopnik, „The power of possibility“, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012
- British Psychological Society, Research Digest, Thibodeau et al.-ის შესახებ, Journal of Experimental Child Psychology, 2016
- Jacqueline Woolley, „Why children believe (or don’t) that Santa Claus exists“, The Conversation, გადაბეჭდილი Bangor Daily News-ის მიერ, 2016
- Tullos და Woolley, „The development of children’s ability to use evidence to infer reality status“, Child Development, 2009
- University of Washington, Two-thirds of school-age children have an imaginary companion by age 7, 2004
- University of Exeter, Should parents lie to children about Santa?, 2016 (Boyle და McKay, The Lancet Psychiatry)
- Yoo, Jiang და Rosengren, „Why Santa but not witches?“, Frontiers in Developmental Psychology, 2025
- Bernard Quaritch, ჩანაწერი კლოდ ლევი-სტროსის „Le Père Noël supplicié“-ზე, Les Temps modernes, 1952
- University of Texas at Dallas, „Yes, Virginia, About Santa…“: Expert Explores Shifts in Belief, 2023 (Mills და Goldstein)
