Sinds wanneer heeft de Kerstman een slee? De geschiedenis van een vliegend voertuig

Hoe reisde Sint-Nicolaas voordat hij een slee had?

De Europese Sint-Nicolaas heeft nooit rendieren nodig gehad. Hij woonde niet bij de poolcirkel. In Lotharingen laten kranten uit 1898, 1914 en 1921, bewaard op Gallica, hem zien op een ezel, een ezelin of een muilezel, en de Fondation Napoléon beschrijft een heilige die elk jaar terugkomt “in gezelschap van een ezel die onder het snoepgoed bezwijkt”.

In Nederland komt Sinterklaas aan per boot en rijdt hij daarna rond op een paard. Kinderen stoppen een wortel of hooi in hun schoen voor zijn rijdier. In beide gevallen blijft de reiziger op de grond, of bijna: hij gaat van huis tot huis, in het tempo van een lastdier.

De eerste Sint-Nicolaas die vliegt, is Amerikaans, en hij heeft geen slee. Washington Irving publiceert zijn Geschiedenis van New York in 1809, en in de tweede druk, in 1812, voegt hij een droom toe: een Nederlandse kolonist ziet de heilige aankomen “over de toppen van de bomen”, in dezelfde wagen waarmee hij elk jaar zijn cadeaus naar de kinderen brengt. De heilige steekt zijn pijp aan, legt een vinger langs zijn neus, stapt weer in zijn wagen en vertrekt over de bomen.

Onthoud die vinger langs de neus: elf jaar later duikt hij weer op, op het moment dat de Kerstman de schoorsteen weer op gaat. Het volledige verhaal van de ezel uit Lotharingen en het Nederlandse paard lees je in Wie was Sint-Nicolaas?.

In welk jaar kreeg de Kerstman zijn slee?

Het antwoord past in één jaartal: 1821. Dat jaar publiceert de New Yorkse uitgever William B. Gilley een boekje met de titel The Children's Friend, “een nieuwjaarsgeschenk voor de kleintjes van vijf tot twaalf jaar”. Het anonieme gedicht erin heet “Old Santeclaus with Much Delight”. De acht gekleurde prenten zijn het eerste gebruik van lithografie in de Verenigde Staten.

De bezoeker, die Santeclaus heet, komt elke kerstavond “uit het Noorden”. Hij ment een slee die door één rendier wordt getrokken en over de schoorstenen schiet. Op een van de prenten staat hij op een dak. Het is de eerste bekende publicatie die de slee en het rendier van de Kerstman noemt en afbeeldt, en zoals het St. Nicholas Center benadrukt, vindt het bezoek voortaan plaats op 24 december en niet meer op de 6e.

Waarom een slee? Het boekje legt het niet uit, en geen enkel document uit die tijd vertelt ons wat de anonieme auteur ervan dacht. We weten alleen dat in de negentiende eeuw in het noordoosten van de Verenigde Staten de paardenslee zo bij de winter hoorde dat er wedstrijden en liedjes over bestonden, zoals we verderop zullen zien. De vraag van het rendier komt aan bod in Waar komen de rendieren van de Kerstman vandaan?.

1. 1812In de tweede druk van het boek van Washington Irving vliegt Sint-Nicolaas in een wagen over de bomen.
2. 1821Eerste slee, getrokken door één rendier, in het boekje The Children's Friend.
3. 1823Het gedicht “A Visit from St. Nicholas”: een miniatuurslee en acht rendieren met een naam.
4. 1863Thomas Nast tekent de slee op de omslag van Harper's Weekly.
5. 1939Rudolph, het rendier met de rode neus, leidt de slee door de mist.

Wie liet de slee van de Kerstman vliegen?

Op 23 december 1823 publiceert de Troy Sentinel zonder naam “Account of a Visit from St. Nicholas”. Het wordt in 1837 toegeschreven aan Clement Clarke Moore, die het in 1844 opeist in zijn Poems; sommige onderzoekers schrijven het toe aan Henry Livingston Jr. De verteller, gewekt door lawaai op het gazon, opent het raam en ziet “een miniatuurslee en acht piepkleine rendieren”, gemend door “een klein oud koetsiertje, zo levendig en vlug”.

Het gedicht voegt toe wat in het boekje van 1821 ontbrak: de vlucht zelf. De rendieren stijgen naar het dak als dorre bladeren die door een orkaan worden opgetild, met “de slee vol speelgoed”. Als het werk gedaan is, legt de bezoeker een vinger langs zijn neus, net als bij Irving, gaat de schoorsteen weer op, springt in zijn slee en fluit naar zijn span. Allemaal vliegen ze weg “als het pluis van een distel”.

Het woord “miniatuur” is belangrijk. In 1823 is de slee klein omdat de Kerstman dat ook is: het gedicht beschrijft hem als een “oude elf”, klein genoeg om door de schacht te passen. Hij groeit met de illustraties mee, en zijn slee ook. De acht namen van het span en hun varianten staan uitgebreid in Hoe heten de rendieren van de Kerstman?.

Waarom werden sleeën en bellen kerstliedjes?

In de negentiende eeuw gebruikt men in New England de paardenslee om zich te verplaatsen, maar ook om wedstrijden te rijden. In september 1857 publiceert uitgever Oliver Ditson in Boston “The One Horse Open Sleigh”, een lied van James Lord Pierpont. Oude lokale geschiedenissen van Medford, in Massachusetts, zeggen dat het geïnspireerd is op de sleewedstrijden in de stad. Over Kerstmis gaat het helemaal niet.

Pas in de jaren 1860 en 1870 wordt het met Kerstmis verbonden, onder de titel die we kennen: “Jingle Bells”. De bellen van het paard worden die van het span van de Kerstman. Op 16 december 1965 spelen de astronauten van Gemini 6, Wally Schirra en Tom Stafford, het lied vanuit hun capsule in een baan om de aarde, de een op mondharmonica, de ander met sleebellen.

In 1864 schrijft Benjamin Hanby in New Paris, Ohio, “Up on the Housetop”. Kenner William Studwell noemt het het eerste kerstlied dat vooral over de Kerstman gaat. Daarin stoppen de rendieren op het dak terwijl hun baas met zijn speelgoed naar beneden gaat, een scène die Hanby waarschijnlijk aan het gedicht van 1823 heeft ontleend. Wil je er meer zingen, kijk dan op onze pagina kerstliedjes.

Hoe kwam de slee in de afbeeldingen terecht?

Op 3 januari 1863, midden in de Amerikaanse Burgeroorlog, toont de omslag van Harper's Weekly de eerste Kerstman van Thomas Nast. Het Homestead Museum in Californië beschrijft hem zo: de Kerstman zit achter in zijn slee, zijn rendieren wachten geduldig onder een boog met de tekst “Welcome Santa Claus”, naast een grote Amerikaanse vlag. Hij deelt cadeaus uit aan soldaten van de Unie.

De Massachusetts Historical Society telt 33 afbeeldingen van de Kerstman die Nast tussen 1863 en 1886 voor Harper's Weekly tekende. Het blad werd in zwart-wit gedrukt: de lezers moesten zich de kleur van de slee zelf voorstellen, net als die van de jas.

Daarna steekt het span de Atlantische Oceaan over. Volgens de Library of Congress komt de mythologie van de slee en de vliegende rendieren in de jaren 1860 in Groot-Brittannië aan, en neemt Father Christmas die over wanneer hij in de jaren 1870 met Santa Claus versmelt. In 1889 laat dichteres Katharine Lee Bates Mevrouw de Kerstman zelfs een plaats in de slee opeisen, een verhaal dat we vertellen in Heeft de Kerstman een vrouw?.

De slee heeft ook zijn schrijvers. Van 1920 tot 1943 schrijft J. R. R. Tolkien zijn kinderen elk jaar brieven die ondertekend zijn met Father Christmas. Daarin beschrijft hij een Kerstman die zijn cadeaus via de schoorsteen bezorgt, met een slee die door vliegende rendieren wordt getrokken.

De slee in de twintigste eeuw: Rudolph, radar en vragen van kinderen

In de twintigste eeuw krijgt de slee passagiers en copiloten. In 1902 publiceert L. Frank Baum, de auteur van De tovenaar van Oz, The Life and Adventures of Santa Claus en spant hij tien rendieren in, onder wie Flossie en Glossie. In 1939 schrijft Robert L. May voor de warenhuizen van Montgomery Ward het verhaal van Rudolph: op een mistige avond zet de Kerstman het rendier met de lichtgevende neus voor het span om de weg van de slee te verlichten.

De slee komt zelfs in de militaire archieven terecht. Op 24 december 1948 verspreidt de Amerikaanse luchtmacht een bericht over een niet-geïdentificeerde slee, getrokken door acht rendieren, op 14.000 voet hoogte, koers 180. Zeven jaar later, in 1955, geeft een verkeerd gedrukte advertentie kinderen in Colorado Springs het nummer van een luchtverdedigingscentrum: het begin van het jaarlijkse volgen door NORAD, dat we vertellen in Hoe bezorgt de Kerstman alle cadeaus in één nacht?.

Kinderen nemen de slee heel serieus. In 2015 ondervragen de psychologen Andrew Shtulman en Rachel Yoo van Occidental College 47 kinderen van 3 tot 9 jaar. 96 procent van hen zegt dat de Kerstman vliegt in een slee die door rendieren wordt getrokken. Het is ook de prestatie die ze het minst goed kunnen verklaren: maar 12 van de 47 kinderen bedenken een mechanisme voor die vlucht.

De anderen antwoorden dat de slee gewoon vliegt. In het dorp vinden ze dat een heel goed antwoord. Op de avond van de 24e kun je zijn route controleren op de Santa Tracker, en een bezoekje brengen aan het span op de pagina over de rendieren.