De geschiedenis van brieven aan de Kerstman: van de schoorsteen tot het secretariaat in Libourne

Hoe verstuurde je een brief aan de Kerstman vóór de post?

Via de schoorsteen. De historicus van de Amerikaanse postdienst (USPS) vat het zo samen: een van de eerste manieren om je brief te versturen was hem in de haard te leggen, omdat men geloofde dat de rook de wensen naar de Noordpool droeg. Men verbrandde hem, of klemde hem in het rookkanaal zodat de bezoeker hem onderweg vond. Het tijdschrift Mental Floss vertelt dat sommige kinderen in Schotland hun hoofd in de schoorsteen staken en hun wensen naar de hemel riepen.

De logica is eenvoudig: als de Kerstman door de schoorsteen binnenkomt, moet je de post daar achterlaten. Waar die toegangsdeur vandaan komt, vertellen we in Waarom komt de Kerstman door de schoorsteen?. De brief van de kleine Howards uit Dublin, ondertekend met “A or H Howard”, werd precies teruggevonden waar de schrijvers hem hadden neergelegd: in het rookkanaal van de slaapkamer, zodat de Kerstman hem zou zien. De volkstelling van 1911 telt drie kinderen op dat adres, onder wie Hannah van 10 en Fred van 7.

Rond de eeuwwisseling begint de schoorsteen terrein te verliezen. In december 1901 stelt de Chicago Daily Tribune vast dat kinderen hun brieven voortaan aan de post toevertrouwen. Sommigen schrijven heel precieze adressen: “Mr. Santa Claus, Frost Mansion, In the Land of Snow, North Pole”, oftewel “Rijpkasteel, in het land van de sneeuw, Noordpool”.

Wie schreef de eerste antwoorden van de Kerstman?

Ouders, lang vóór de postbodes. In Cambridge, Massachusetts, onderhoudt Fanny Appleton Longfellow, de vrouw van dichter Henry Wadsworth Longfellow, jarenlang een briefwisseling tussen haar kinderen en Santa Claus. Het archief van het huis, beheerd door de National Park Service, bewaart brieven aan “SANTI CLAUS” van haar zoons Charles en Ernest, en antwoorden aan Charles, Ernest en Alice. Het handschrift van die antwoorden lijkt sterk op dat van Fanny.

De brief van Ernest, geschreven begin jaren 1850, toen hij tussen de zes en tien jaar oud was, vraagt om een soldatenpet, een patroontas met een zilveren adelaar, een gereedschapskist van een timmerman en een “SPIE GLRS”, een verrekijker in aarzelende spelling. Elk cadeau is naast het woord getekend, samen met het ouderlijk huis aan Brattle Street en een kleine slee in de hoek van de pagina.

De antwoorden van “Santa” prijzen de kinderen voor hun goede daden en wijzen hen vriendelijk op hun slechte gewoonten. Op kerstavond 1851 krijgt Charley te horen dat hij niet aardig genoeg is voor zijn broertje.

In Engeland komt het bekendste voorbeeld uit Oxford. Van 1920 tot 1943 schrijft J. R. R. Tolkien elk jaar op kerstavond een brief van Father Christmas aan zijn kinderen. Het begint omdat zijn oudste zoon John, drie jaar oud, vroeg wie de Kerstman was en waar hij woonde. Volgens de Universiteit van Oxford kwamen sommige brieven met de postbode, die Tolkien in vertrouwen had genomen, en verschenen andere bij de haard, gefrankeerd met Noordpoolzegels die “2 kusjes” kostten.

Hoe kregen de kranten kinderen aan het schrijven?

Op 30 december 1871 toont de cover van Harper’s Weekly de Kerstman aan zijn bureau, verdiept in zijn post. De tekening is van Thomas Nast, die het personage sinds 1863 voor het blad tekende. De Kerstman sorteert zijn brieven er in twee stapels: die van de brave kinderen en die van de stoute. Mental Floss merkt op dat het aantal gemelde brieven aan de Kerstman op postkantoren stijgt in het jaar na de tekening.

De lokale pers neemt het over. In 1901 belooft de Monroe City Democrat, in Missouri, “twee prijzen” voor de mooiste brief aan de Kerstman. In 1922 beloont de Daily Ardmoreite, in Oklahoma, de drie beste. De winnende brieven worden in de krant afgedrukt, vaak met het adres van het kind, iets waar je nu van zou schrikken.

Kranten krijgen ook brieven die niet om speelgoed vragen. In 1897 schrijft de achtjarige Virginia O’Hanlon aan The Sun in New York om te vragen of de Kerstman bestaat, omdat haar vader haar heeft gezegd: “Als het in The Sun staat, is het waar.” Redacteur Francis P. Church antwoordt haar. Haar brief wordt nog altijd door haar familie bewaard. Dat antwoord en wat ouders ervan kunnen leren, vertellen we in Hoe vertel je je kind de waarheid over de Kerstman.

Sinds wanneer antwoordt de Amerikaanse post de Kerstman?

Eerst antwoordt ze helemaal niet. Het reglement beschouwt brieven met een “fictief” adres als onbestelbaar. Ze gaan zo mogelijk terug naar de afzender, en anders naar het Dead Letter Office in Washington, de dienst voor onbestelbare brieven, die ze opent, het kind probeert te vinden en ze daarna vernietigt. De post van een ander openen is een misdrijf, ook voor een postbode.

Sommige medewerkers houden zich er niet aan. Halverwege de jaren 1890 laten de klerken van het Dead Letter Office een “rijke oude man” elk jaar twintig of dertig brieven meenemen om de wensen van kinderen te vervullen. In 1894 opent Harris Eames, postmeester in West Haven, Connecticut, de brief van de zevenjarige Fannie aan “Sandy Clous”. Hij kent de familie, waarschuwt de winkeliers in de stad en twee dagen later, op kerstavond, staat er een stapel cadeaus voor de deur.

1. 1907Op 13 december staat minister van Posterijen George von L. Meyer toe dat brieven aan de Kerstman aan liefdadigheidsinstellingen worden gegeven.
2. 1908Toestemming ingetrokken: in New York is het aantal brieven ruim verdertienvoudigd en de verenigingen hebben geen tijd om de verzoeken te controleren.
3. 1911Op 1 november herstelt minister Frank H. Hitchcock de toestemming.
4. 1912Hitchcock verlengt de toestemming. De USPS laat haar programma Letters to Santa in dit jaar beginnen en viert het honderdjarig bestaan in 2012.
5. 1913De regel wordt opgenomen in het postreglement, waar hij nog altijd staat.

Begin jaren vijftig noemen verenigingen hun cadeau-inzameling “Operation Santa Claus”. De naam blijft hangen aan het programma van het postkantoor in New York, waar het publiek in het James A. Farley Building aan 8th Avenue een brief komt “adopteren”. De stad alleen ontvangt al ruim een half miljoen brieven per seizoen.

De regels worden strenger om de kinderen te beschermen. In 2006 stelt de USPS landelijke richtlijnen op en eist ze een identiteitsbewijs van wie adopteert. Sinds 2009 wordt het adres van het kind afgeschermd en vervangen door een nummer: de gever brengt zijn pakje naar het postkantoor, dat het verstuurt zonder dat hij ooit het adres ziet. In 2017 kunnen New Yorkers bij wijze van eerste proef brieven online adopteren. In 2020 wordt digitale adoptie in het hele land mogelijk: ruim een miljoen bezoekers en meer dan 21.000 verstuurde pakketten.

Hoe begon de Franse post, La Poste, kinderen te antwoorden?

In Frankrijk is het probleem hetzelfde en het recht nog strenger. Een brief zonder bekende geadresseerde gaat naar het Dépôt central des rebuts, de centrale dienst voor onbestelbare stukken, op het hoofdpostkantoor van Parijs aan de rue du Louvre 52. Deze dienst, ingericht bij koninklijk besluit van 1771, is de enige die het briefgeheim mag doorbreken om een geadresseerde te vinden. Omdat er geen adres van de Kerstman bestaat, worden de brieven van de kinderen er vernietigd.

In januari 1958 spreekt het Bulletin d’information van de PTT voor het eerst over “de overvloedige post van de Kerstman”. De brieven komen uit heel Frankrijk, maar ook uit Noord-Afrika, Guinee en Madagaskar, en in het noorden staat Sint-Nicolaas vaak op de envelop in plaats van de Kerstman. In december 1959 noemt hetzelfde blad een getal: zo’n 4.000 brieven per jaar komen bij de dienst voor onbestelbare stukken terecht.

De postmeesteressen die in het geheim antwoordden

Op het platteland gaan een paar postvrouwen buiten hun boekje. Odette Ménager, postmeesteres in Nueil-sur-Layon, in Maine-et-Loire, van 1948 tot 1956, antwoordt kinderen namens de Kerstman in een “beverig handschrift”, dat van een heel oude meneer, en verstuurt haar antwoorden zonder postzegel. Ze bewaart het geheim tot haar dood in 1977.

In Veules-les-Roses, in Seine-Maritime, doet Magdeleine Homo begin jaren vijftig hetzelfde. Ze ondertekent met “Le Père Noël”, plakt oude postzegels en schrijft er “par avion” bij om het echter te laten lijken. Haar postbode, Juliette Leboucher, die alle gezinnen kent, helpt haar de raad persoonlijk te maken. Rond 1958 vraagt ze officieel toestemming en krijgt die, van het hoofdbestuur en, naar verluidt, van de minister zelf. Een paar jaar later kan ze het niet meer bijbenen en moet ze stoppen.

In 1962 neemt de overheid het idee over. Jacques Marette, minister van PTT van april 1962 tot april 1967, zet een landelijke “dienst voor de post van de Kerstman” op. De eerste antwoordkaart is getekend door René Chagnard, bijgenaamd Chag: een postbode met pet die zijn post aan de Kerstman overhandigt, boven op een schoorsteen. De tekst is geschreven door de zus van de minister, Françoise Dolto, toen nog onbekend bij het grote publiek. Als kind van vijf had ze zelf de Kerstman geschreven om een klein postbodekistje te vragen.

Dat jaar gaan er 2.000 kaarten de deur uit. In 1963 ontvangt de dienst 18.300 brieven, maar verwerkt er maar zo’n 5.000: slechts 28 procent heeft het adres van het kind op de achterkant, een gewoonte die gezinnen nog niet hebben aangenomen.

Waarom komen de Franse brieven aan de Kerstman in Libourne aan?

Omdat de dienst voor onbestelbare stukken daarheen is verhuisd. Het Parijse depot heeft ruimtegebrek, en de regering van Georges Pompidou wil overheidsdiensten spreiden. Op 26 november 1965 legt de burgemeester van Libourne, Robert Boulin, de gemeenteraad het plan voor om het depot te huisvesten. Op 20 maart 1967 vestigt het zich tussen de wijngaarden, in het gehucht Les Grandchamps, onder de naam Centre de recherche du courrier.

De jaren daarna zijn woelig. In 1968 loopt de post na de stakingen van mei zes maanden achterstand op, wordt de dienst geschrapt en blijven 96.000 brieven onbeantwoord. In 1969 gaat hij weer van start. In januari 1970 presenteert het blad Postes et Télécommunications hem voor het eerst onder de naam “Secrétariat du Père Noël”, het secretariaat van de Kerstman. De eerste secretaresse die voor deze taak wordt aangenomen, Maryvonne Large, werkt met 18 medewerksters. In december moeten ze het tempo van “één antwoord per minuut” volhouden.

In 1972 krijgt de dienst die de kaarten verzorgt een handvest. De tekst moet elk jaar veranderen en toch herkenbaar blijven, want veel kinderen schrijven vier of vijf jaar achter elkaar. Hij moet vanaf de kleuterklas leesbaar zijn. Hij mag nooit beweren dat de Kerstman bestaat, alleen laten raden. En hij verwijst discreet naar de werklast van de Kerstman, die niet alles kan bezorgen. De oliecrisis en de stakingen van 1974 laten opnieuw 72.000 brieven onbeantwoord.

Het secretariaat zit nog altijd in Libourne. In 2025 ging het op 19 november weer open met 60 elfjes en een gastpen, schrijver en regisseur Nicolas Vanier, na Michel Bussi en Olivia Ruiz het jaar daarvoor. La Poste zegt elk jaar meer dan een miljoen kinderen te begeleiden, plaatst speciale brievenbussen in ruim 2.300 postkantoren en antwoordt ook in het Engels. Het volstaat om “Père Noël” op de envelop te schrijven en je adres op de achterkant, vóór 20 december. Je kunt ook onze pagina brief aan de Kerstman gebruiken.

Welke landen beantwoorden brieven aan de Kerstman?

Verschillende nationale postdiensten volgden. De precieze adressen en hoe je de envelop schrijft, staan in Waar woont de Kerstman?. De belangrijke data volgen hieronder.

• Oostenrijk, 1950: het postkantoor van Christkindl, bij Steyr, gaat dat jaar open. Het beantwoordt brieven aan het Christuskind en verstuurt elk seizoen zo’n 1,5 miljoen poststukken met een eigen kerstzegel en kerststempel.
• Canada, 1982: Canada Post begint de brieven aan de Kerstman te tellen, postcode H0H 0H0. In 2013 komt het totaal boven de 21,8 miljoen, met antwoorden in meer dan 30 talen, braille inbegrepen.
• Finland, 1985: het hoofdpostkantoor van de Kerstman, op de poolcirkel bij Rovaniemi, ontvangt sinds dat jaar brieven, meer dan 15 miljoen uit 198 landen, en nu zo’n half miljoen per jaar. Elk poststuk krijgt een poolcirkelstempel.
• Verenigde Staten, 2020: online brieven adopteren wordt in het hele land mogelijk.

Het principe is sinds Fanny Longfellow niet veranderd: een volwassene leest de brief aandachtig en neemt de tijd om te antwoorden. Is je kind de zijne aan het voorbereiden, dan begeleidt de pagina brief aan de Kerstman hem stap voor stap, en in Hoe houd je de kerstmagie levend vind je meer ideeën voor daarna.