Is geloven in de Kerstman goed voor kinderen? Wat psychologen er echt over zeggen

Wat kan onderzoek zeggen over de Kerstman?

Laten we beginnen met een eerlijke beperking: geen enkele studie heeft twintig jaar lang kinderen gevolgd die in de Kerstman geloofden en kinderen die dat nooit deden, om hun gezondheid, hun prestaties of hun vertrouwen in hun ouders te vergelijken. Zo’n experiment zou ook bijna onmogelijk zijn, want de tradities van een gezin wijs je niet door loting toe.

Wat onderzoekers wél hebben bestudeerd, zijn stukjes van het probleem. Hoe maken kinderen van 4 tot 8 jaar het onderscheid tussen echt en verzonnen? Helpt doen-alsofspel ze bij het redeneren? Zijn denkbeeldige vriendjes een teken dat een kind geïsoleerd is? En wat voelen ze als ze de waarheid ontdekken? Op dat laatste punt vond de studie van Candice Mills en Thalia Goldstein uit 2023 geen “drastisch verlies van vertrouwen” in de ouders.

De Kerstman ligt op het kruispunt van dat alles. Het is een verhaal dat vertrouwde volwassenen vertellen, ondersteund door tastbare bewijzen (het lege glas melk, de cadeaus onder de boom), en dat het kind bijna altijd zelf ontrafelt, gemiddeld rond zijn achtste. Elk stukje onderzoek belicht een deel van die ervaring.

Ontwikkelt geloven in de Kerstman de verbeelding?

Dat is het meest gehoorde argument, en het verdient een goede blik. In 2013 bespraken Angeline Lillard en vijf collega’s van de University of Virginia in het tijdschrift Psychological Bulletin tientallen studies over doen-alsofspel. Hun conclusie verrast: de bestaande gegevens “ondersteunen geen sterke causale beweringen” over het unieke belang van dit spel voor de ontwikkeling, en er is meer en beter onderzoek nodig.

De auteurs zeggen niet dat fantasiespel nutteloos is. Ze onderscheiden drie hypothesen: doen-alsofspel zou onmisbaar zijn, of het zou één weg zijn naast andere naar dezelfde vooruitgang, of het zou de ontwikkeling begeleiden zonder haar te veroorzaken. Voor het redeneren wordt de tweede hypothese “duidelijk ondersteund”: doen alsof helpt, maar andere activiteiten helpen ook.

Een serieus spoor: het “wat als…”

In 2012 lieten Daphna Buchsbaum en Alison Gopnik aan de University of California in Berkeley 52 kinderen van 3 en 4 jaar een “verjaardagsmachine” zien die “Lang zal ze leven” speelde als je er een voorwerp op legde dat “zando” heette. De kinderen die in een doen-alsofspel met een gewone doos en twee blokjes de regel van de machine volgden, beantwoordden ook beter vragen als “En als dit geen zando was?”. Het verband bleef staan, ook na correctie voor leeftijd en executieve functies.

In 2016 verdeelden Rachel Thibodeau en haar collega’s kinderen van 3 tot 5 jaar willekeurig over een begeleid fantasiespel (bijvoorbeeld een reis naar de maan), een niet-fantasiespel (liedjes, een bal die rondgaat) en de gewone klas, 15 minuten per dag gedurende vijf weken. De fantasiegroep ging vooruit in werkgeheugen ten opzichte van de groep met niet-fantasiespel, maar niet duidelijk ten opzichte van de gewone klas, en op inhibitie veranderde niets.

Maakt geloven in de Kerstman kinderen goedgelovig?

In 1995 stelde bioloog Richard Dawkins in een essay dat kinderen van nature goedgelovig zijn, bereid om zo ongeveer alles te geloven, en dat die goedgelovigheid zelfs een evolutionair voordeel had. Jacqueline Woolley, hoogleraar psychologie aan de University of Texas at Austin, heeft een groot deel van haar loopbaan besteed aan het toetsen van dat idee. Haar resultaten spreken het tegen.

In haar lab hoorden kinderen over onwaarschijnlijke dieren. Ze geloofden er meer in als een dierenverzorger zei dat het dier bestond dan als een kok dat zei. Al vanaf 4 jaar vonden ze een verzonnen dier, de “surnit”, echter als het in een wetenschappelijke context werd gepresenteerd dan in een sprookje. Kinderen wegen dus wie er spreekt, en in welk kader.

Bij de Kerstman wijzen alle signalen dezelfde kant op. De volwassenen die het kind het meest vertrouwt zeggen het, de televisie bevestigt het, en op de ochtend van 25 december is het glas melk leeg en zijn de koekjes half op. Woolley meldt dat 83 % van de vijfjarigen in haar studies denkt dat de Kerstman echt is. Met zoveel bewijs, schrijft ze, zou juist ongeloof irrationeel zijn.

Dezelfde logica verklaart het einde van het geloof. In 2009 lieten Ansley Tullos en Woolley zien dat zesjarigen aanwijzingen kunnen gebruiken om te beoordelen of een onbekend dier echt is, en het ontbreken van aanwijzingen als onzekerheid behandelen, iets wat vierjarigen nog niet betrouwbaar doen. Het kind dat uiteindelijk uitrekent hoeveel schoorstenen er in één nacht bezocht moeten worden, gebruikt precies het gereedschap dat het heeft geslepen door te geloven.

Is een kind dat nog in de Kerstman gelooft te dromerig?

Veel ouders vrezen dat een kind van 8 of 9 dat nog gelooft “in zijn eigen wereldje leeft”. Onderzoek naar denkbeeldige vriendjes nuanceert dat. In 2004 volgden Marjorie Taylor (University of Oregon) en Stephanie Carlson (University of Washington) 100 kinderen die ze op 3 of 4 jaar hadden leren kennen en drie jaar later terugzagen. Op hun zevende had 65 % op een of ander moment een denkbeeldig vriendje gehad.

Die vriendjes waren niet voorbehouden aan de allerkleinsten: 31 % van de schoolgaande kinderen speelde ten tijde van de studie met zo’n vriendje, tegenover 28 % op kleuterleeftijd. Bijna 27 % beschreef een vriendje waar hun ouders niets van wisten. Carlson vatte het samen: een denkbeeldig vriendje hebben is normaal bij schoolkinderen, en het komt bij alle persoonlijkheden voor.

De studie vond zelfs het omgekeerde van wat men vreest. Kinderen die bijna nooit in de huid van een ander personage kropen, scoorden lager op het begrijpen van de emoties van anderen. Fantasiespel maakt het volgens Carlson mogelijk om sociale situaties te oefenen, bijvoorbeeld conflicten, zonder reëel risico.

Is je kind in de Kerstman laten geloven liegen?

Dat is de kern van het ethische debat. In november 2016 publiceren psycholoog Christopher Boyle (University of Exeter) en onderzoeker Kathy McKay (University of New England, Australië) in The Lancet Psychiatry een kort essay met de titel “A wonderful lie”, een prachtige leugen. Hun argument: alle kinderen ontdekken uiteindelijk dat er jarenlang tegen ze is gelogen, en zouden zich kunnen afvragen wat de andere woorden van volwassenen waard zijn.

Het gaat om een opiniestuk, geen studie, en de twee auteurs erkennen dat liegen tegen een kind soms te rechtvaardigen is, bijvoorbeeld om het te troosten na de dood van een huisdier. Woolley antwoordt dat geen enkel gegeven laat zien dat het geloof, en daarna de ontdekking, het vertrouwen in de ouders wezenlijk aantast. De enquêtes die sindsdien zijn gehouden, besproken in ons artikel over de leeftijd waarop het geloof eindigt, geven haar eerder gelijk.

Je kunt het ook anders bekijken. In 1952 merkte Claude Lévi-Strauss in “Le Père Noël supplicié” op dat volwassenen niet in de Kerstman geloven, maar kinderen wel aanmoedigen erin te geloven, en hij zag daarin eerder een soort gedeeld ritueel dan gewoon bedrog. Veel gezinnen beleven het zo: een spel waarvan het kind op een dag achter de schermen kijkt, en waaraan het vaak blijft meedoen.

Moet je de Kerstman gebruiken om je kind braaf te laten zijn?

“Als je niet braaf bent, komt de Kerstman niet.” De zin is zo oud dat hij in liedjes voorkomt, van “Santa Claus Is Comin’ to Town” in 1934 tot Père Fouettard, die Sint-Nicolaas in Lotharingen vergezelt. Toch heeft geen enkele experimentele studie gemeten of dit dreigement kinderen echt braver maakt, of hoe lang.

Ouders zelf schuiven dat argument niet naar voren. In de enquête die het team van Karl Rosengren in 2025 publiceerde onder 486 Amerikaanse ouders, waren de meest genoemde redenen om het geloof in de Kerstman aan te moedigen dat het “een normaal onderdeel van de kindertijd” is en dat het leuk is. “Prosociaal gedrag” kwam pas ver daarna, genoemd door ongeveer 12 % van de geïnterviewde ouders.

Boyle en McKay merkten van hun kant op dat een Noordpoolbureau dat kinderen indeelt in de categorieën braaf en stout, door de ogen van een volwassene iets verontrustends heeft. Dat verwijt richt zich vooral op de Kerstman als toezichthouder. Hetzelfde debat speelt rond de Elf on the Shelf, waaraan we een gids voor ouders wijden.

• Houd de lijst met brave kinderen voor het spel, zonder er in december een dagelijks dreigement van te maken.
• Praat rechtstreeks met je kind over wat je verwacht, zonder magische tussenpersoon.
• Gebruik onze detector voor brave kinderen als een moment om samen te lachen, niet als een oordeel.

En gezinnen die de Kerstman overslaan?

Die bestaan, en ze hebben hun redenen. In de enquête van het team van Rosengren uit 2025 moedigde 85 % van de ouders het geloof in de Kerstman aan. Bij wie dat niet deed, waren de meest genoemde redenen dat ze niet wilden liegen, daarna het geloof, en daarna het idee dat je geen dingen moet aanprijzen die niet echt zijn. Een ouder die door hetzelfde team werd geïnterviewd, zei het eenvoudig: “We willen niet tegen haar liegen.”

Het religieuze motief heeft in Frankrijk een lange geschiedenis. Op 23 december 1951 werd op het plein voor de kathedraal Saint-Bénigne in Dijon een pop van de Père Noël verbrand, voor de ogen van kinderen: een deel van de geestelijkheid verweet hem dat hij Kerstmis “heidens” maakte. Het is dit voorval dat Lévi-Strauss het jaar daarop analyseerde.

Niets in het onderzoek wijst erop dat een kind dat zonder de Kerstman opgroeit minder fantasie heeft. Het overzicht van Lillard herinnert eraan dat doen-alsofspel maar één weg is naast andere, en die gezinnen hebben andere wegen: sprookjes, verkleden, Sint-Nicolaas op 6 december, de kerststal met zijn figuurtjes. Het gevoelige punt ligt elders: op school.

Hoe laat je de Kerstman op een gezonde manier leven?

Al geeft onderzoek geen uitsluitsel over het “moet het”, het zegt veel over het “hoe”. De studie van Mills en Goldstein vond dat een heel nadrukkelijke promotie van de mythe door de ouders samenging met meer negatieve emoties bij de ontdekking. Het geloof gaat beter als het kind de regie over zijn eigen redenering houdt.

• Laat vragen open: “En wat denk jij ervan?” respecteert de ontluikende speurder, zoals het werk van Woolley laat zien.
• Vermijd een opbod aan nepbewijzen: laarsafdrukken in het roet, nepgesprekken, steeds uitgebreidere ensceneringen als het kind twijfelt.
• Zet in op wat ook na de ontdekking blijft: een brief aan de Kerstman schrijven, zijn route volgen met onze Santa Tracker, elke ochtend de adventskalender openen.
• Houd de Kerstman aan de kant van vrijgevigheid in plaats van toezicht.
• Bereid het vervolg voor: onze gids je kind de waarheid over de Kerstman vertellen geeft zinnen per leeftijd.

Als de vraag uiteindelijk komt, is het werk al gedaan. Een kind dat is uitgenodigd om na te denken, niet om te gehoorzamen, ontdekt de waarheid als een opgelost raadsel. Tussen 87 % en 95 % van de volwassenen die Mills en Goldstein ondervroegen, wilde de traditie bovendien doorgeven aan hun eigen kinderen: voor de meesten is de herinnering goed gebleven.